Παρασκευή, 2 Δεκεμβρίου 2016

Ελληνική και ξένη διπλωματία για το μικρασιατικό (1920 -1923)


            από 1/11/1920 μέχρι 24/7/1923.
      {Παλαιό ημερολόγιο, δεν είχε ακόμα τότε καθιερωθεί το νέο}
                    
           ΤΟΥ Θ. Κ. ΜΠΛΟΥΓΟΥΡΑ                                                            
                       ======================
ΠΟΛΥ ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ για την Ελλάδα οι δυο χρονολογίες, η 1η Νοεμβρίου του 1920 και η 24η Ιουλίου του 1923.
Την πρώτη ημερομηνία εκλογές αφαιρούν την κυβερνητική εξουσία/πρωθυπουργία από τον Ελευθέριο Βενιζέλο, αρχηγό του κόμματος των Φιλελευθέρων και δημιουργό της ‘χαρτωμένης’ με τη Συνθήκη των Σεβρών Μεγάλης Ελλάδας, και την εκχωρούν στον αρχηγό της ‘Ηνωμένης Αντιπολιτεύσεως’, όπως την έλεγαν, κυρίως του Λαϊκού Κόμματος, Δημήτριο Γούναρη, που αναλαμβάνει διαχειριστής της ‘χαρτωμένης’ ήδη με την ανωτέρω Συνθήκη Μεγάλης Ελλάδας.
Τη δεύτερη ημερομηνία ‘κηδεύεται’ στη Λωζάννη της Ελβετίας η Μεγάλη Ελλάδα. Εκεί συνομολογείται η ομώνυμη Συνθήκη και υπογράφεται η ληξιαρχική πράξη ‘θανάτου’. Το μοιραίο της δεύτερης αυτής ημερομηνίας είναι απότοκο του αποτελέσματος της πρώτης ημερομηνίας.
Από τα περίεργα της Ιστορίας, ο Ελευθέριος Βενιζέλος υπογράφει τη δημιουργία/γέννηση της Μεγάλης Ελλάδας με τη Συνθήκη των Σεβρών το 1920, ο ίδιος Ελευθέριος Βενιζέλος υπογράφει την ακύρωση/θάνατο της Μεγάλης Ελλάδας με τη Συνθήκη της Λωζάννης το 1923.
Τι ακολούθησε, λοιπόν, μετά τις εκλογές και σύρθηκε η χώρα στη Λωζάννη;  
                                                              *
ΤΟ ΕΚΛΟΓΙΚΟ αποτέλεσμα φέρνει σε αμηχανία την Αντάντ. Έχει προηγούμε-να με τη νικήτρια στις εκλογές παράταξη. Τα αναθυμούνται εκεί στην Αντάντ κι ε-ξοργίζονται. Ο οιονεί κομματάρχης ηγέτης της βασιλιάς Κωνσταντίνος, γερμανο-σπουδαγμένος, γερμανόγαμπρος και γερμανόφιλος απέπεμψε δις τον νόμιμο πρω-θυπουργό Βενιζέλο κατά τον πόλεμο, έσυρε τη φίλα προσκείμενη παράταξη σε μια δήθεν ουδετερόφιλη  στάση/σύσταση με τους Γερμανούς και ζημίωσε την Αντάντ με επιμήκυνση του πολέμου (αίμα, οδύνη, χρήμα…) – δεν της επέτρεψε αποβίβαση στρατευμάτων για το Βαλκανικό της μέτωπο, ούτε για τη μάχη της Καλλίπολης. Ζημιές τεράστιες αυτές. Χώρια ένα κρυφό κατασκοπευτικό δίκτυο. Γερμανικό. Και η Αντάντ τον εκθρόνισε για τα συμφέροντά της στον πόλεμο. Τα θυμούνται εκεί στην Αντάντ και, θα το ειπώ τραχιά, πετάνε φλουμπέτες, ιδιαίτερα οι Γάλλοι, εκεί-νοι τράβηξαν τη μεγαλύτερη σβάρνα στο Βαλκανικό μέτωπο. Κι αυτοί προχώρη-σαν στην εκθρόνιση. Για λογαριασμό όλης της Αντάντ. Δε θέλεις, λένε τώρα εκεί έξω, να μας τον ‘ξαναφορέσουν’ αυτόν; Και να θέλουν  να τον πληρώνουμε κιόλας με συμμαχική βοήθεια; Κάτι συνθήματα ακούστηκαν στα προεκλογικά μπαλκόνια. Στα μπαλκόνια, στις πλατείες, στους καφενέδες… Προεκλογικά.
                                                              * 
  «ΤΟ ΔΙΚΟ ΣΟΥ χωράφι διπλασιάστηκε, ρε χαϊβάνι!» Αυτή η λογική πέρασε από τα προεκλογικά στέκια το μοιραίο 1920. Με αυτό το επιχείρημα οι υποψήφιοι της ‘Ηνωμένης Αντιπολιτεύσεως’ κατατρόπωναν τον αντίθετο ψηφοφόρο, που έκανε λόγο για τη διπλάσια Ελλάδα, έργο του Βενιζέλου. Κι ήταν αρκετό αυτό να ρίξει κοτζάμ Βενιζέλο; Όχι.
   Ο άμεσος τερματισμός του πολέμου στη Μ. Ασία και η επιστροφή των παιδιών
στα σπίτια τους, ‘να μη λιώσουν τα κόκαλά τους ’σια πέρα τα βάθη της Ασίας’, όπως έλεγαν, αυτό ναι, έπιανε. Και πολλά παιδιά ήτανε στο χακί πολλά χρόνια. Πέντε, εφτά, χρόνια, περισσότερα. ‘Επιστροφή στην πατρίδα’ ήτανε το σύνθημα. Αυτό ήταν το ένα.
Το άλλο ήταν η επιστροφή του εξόριστου βασιλιά Κωνσταντίνου στο θρόνο του. Ο ‘μύθος’ των Βαλκανικών πολέμων συγκινεί κόσμο και κόσμο μέσα στο τότε εκλογικό σώμα. Να σημειώσω ότι με Βενιζέλο πρωθυπουργό έγινε ‘μύθος’ στους Βαλκανικούς ο Κωνσταντίνος. Αυτό το κρύβει η ‘Ηνωμένη Αντιπολίτευσις’.
Όπως και να ’χει όμως, χρόνια και καιρούς, αιώνες πολλούς, μια παράδοση χτίζει στην ελληνική ψυχή και συνείδηση μια ταύτιση. Την ταύτιση του ονόματος Κωνσταντίνος με το όνομα Κωνσταντινούπολη. Κωνσταντίνος ο Μέγας, ο ιδρυτής της βασιλιάς/αυτοκράτορας το 330, Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ο τελευταίος βασιλιάς/αυτοκράτορας, που έπεσε κατά την άλωσή της απ’ τους Τούρκους το 1453, ένας Κωνσταντίνος βασιλιάς θα την ξαναπάρει, χτυπώντας και χτυπώντας τον Τούρκο πέρα μακριά. Αυτά σμιλεύει η παράδοση κι αυτή την παράδοση επικαλείται η ‘Ηνωμένη Αντιπολίτευσις’.
Αυτή η παράδοση έθρεψε/φρονημάτισε γενιές και γενιές του Γένους, και στιχουργημένη από τον ποιητή Γεώργιο Βιζυηνό (1849 – 1896) σε ένα μακροσκελές ποίημα με τίτλο ‘ο τελευταίος Παλαιολόγος’ έθιξε χορδές και χορδές ‘εξ απαλών ονύχων’.
     Ιδού για παράδειγμα η τελευταία στροφή του ποιήματος αυτού:
                           «Και χτύπα, χτύπα θα τον πάει μακρά να τον πετάξει,
                     πίσω στην Κόκκινη Μηλιά και πίσω από τον ήλιο,
                     που πια να μη γυρίσει». 
Και αυτή την ελπίδα τσιγκλάει η ‘Ηνωμένη Αντιπολίτευσις, διασαλπίζοντας σε δρόμους, πλατείες και μπαλκόνια: «Θα ξαναφέρουμε τον Κωνσταντίνο μας, που αυτός είναι ο βασιλιάς που θα ξαναπάρει την Πόλη!»  Έπαιξε το ρόλο του κι αυτό στην κάλπη.           
Κι άλλοι διάφοροι παράγοντες συνεργήσανε για το αποτέλεσμα. Όπως το εμπο-ρικό εβραϊκό στοιχείο της Θεσσαλονίκης. Το ’λεγε μάλιστα: «Βενιζέλικο πράμα, φαλιμέντικο πράμα».Το στοιχείο αυτό δούλευε καλύτερα με τους Τούρκους. Οι Έλληνες δεν είναι εύκολοι αντίπαλοι. Μαύρο, λοιπόν, σε όποιον ‘χάλασε’ την…καλή κατάσταση στη Θεσσαλονίκη. Κι άλλοι διάφοροι ‘παίχτες’ είναι σημειωμένοι σε διάφορες πηγές. Και την 1η Νοεμβρίου 1920 προκύπτει το αποτέλεσμα: 118 έδρες το Κόμμα των Φιλελευθέρων, 251 η ‘Ηνωμένη Αντιπολίτευσις’.
Στους πανηγυρισμούς κυριαρχεί ένα «Δεν τα – θέλου – με! Δεν τα – θέλου – με!» Εννοούν οι πανηγυριστές τα της Συνθήκης των Σεβρών μόνο ή και τα των Βαλκανικών πολέμων; Κι αυτά ‘Βενιζελικά’ είναι. Όχι, δεν είναι ‘Κωνσταντινικά’, ο Κωνσταντίνος ήταν αρχιστράτηγος και το 1897, εκείνη τη μεγάλη εθνική ντροπή.
Μετά το αποτέλεσμα των εκλογών ακολουθούν εξελίξεις και ανατροπές.         
Στις 4 Νοεμβρίου σχηματίζεται η νέα κυβέρνηση. Πρωθυπουργός ορίζεται, για 5η φορά, ο γηραιός πολιτικός Δημήτριος Ράλλης – ο αρχηγός της παράταξης Γούναρης κρατεί για τώρα το Υπουργείο Στρατιωτικών. Από τις πρώτες δηλώσεις της κυβέρνησης είναι ότι ο πόλεμος στη Μ. Ασία θα συνεχιστεί! Ψυχρολουσία – και το γερό προεκλογικό χαρτί ‘επιστροφή στην πατρίδα’;! Μήπως δεν είναι αλήθεια, μήπως δεν ακούσαμε καλά; Αναρωτιούνται γονικά και φανταρία.     
Στις 6 του μηνός η κυβέρνηση ανακοινώνει τη διενέργεια δημοψηφίσματος στις 22 Νοεμβρίου για την επιστροφή του Κωνσταντίνου! Χαρές και πανηγύρια, τι δεν είπε για τον πόλεμο το προεκλογικό μπαλκόνι πνίγεται στον πανηγυρικό παιάνα «Ελιά, ελιά και Κώτσο βασιλιά!», άλλωστε ο Κωνσταντίνος πέρα από το ότι είναι αυτός που θα πάρει την Πόλη, θα κάμει μία έτσι και θα διώξει τον Τούρκο κι από τη Μ. Ασία πέρα μακριά, στην Κόκκινη Μηλιά κι ακόμα πέρα θα τον πάει, και θα φέρει τα παιδιά μας πίσω γληγορότερα, είναι ικανός βασιλιάς ο Κωνσταντίνος!
Στις 8 Νοεμβρίου νέος αρχιστράτηγος, ο Αναστάσιος Παπούλας, εμφανίζεται στη Σμύρνη και αναλαμβάνει τη στρατιωτική διοίκηση. Το πρώτο που δηλώνει είναι ότι ο πόλεμος συνεχίζεται – δεν είναι ψέμα, καλά το άκουσαν αυτό στην Αθήνα γονικά και φανταρία.
                                                              *       
  ΑΜΕΣΗ είναι η αντίδραση της Αντάντ για το δημοψήφισμα. Στις 8 Νοεμβρίου, διακοίνωση των τριών: Αγγλίας, Γαλλίας, Ιταλίας, προειδοποιεί ότι «Παλινόρθωσις του Κωνσταντίνου, ούτινος η ανειλικρινής στάσις και η διαγωγή έναντι των Συμμάχων κατά την διάρκειαν του πολέμου απέβησαν δι’ αυτούς πηγή δυσχερειών και σοβαρών απωλειών, δεν είναι δυνατόν να θεωρηθεί παρά ως υπό της Ελλάδος επικύρωσις των εχθρικών πράξεων του βασιλέως Κωνσταντίνου. Το γεγονός τούτο θα ε-δημιούργει μίαν κατάστασιν νέαν, δυσμενή εις τας σχέσεις μεταξύ της Ελλάδος και των Συμμάχων και εις την περίπτωσιν αυτήν αι τρεις κυβερνήσεις δηλούν ότι επιφυλάσσουν δι’ εαυτάς πλήρη ελευθερίαν δράσεως, δια να κανονίσουν την κατάστασιν ταύτην». {Κ. Χ΄΄αντωνίου, ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ, Ιωλκός}.
Στην Αθήνα οι ιθύνοντες είναι τόσο συνεπαρμένοι με την προοπτική της επανόδου του Κωνσταντίνου, ώστε δε ‘βλέπουν’ την «ελευθερίαν δράσεως» που επισείουν οι Δυνάμεις της Αντάντ. Και τις επιπτώσεις της. Όχι, δε ‘βλέπουν’. Είναι μπροστά ο Κωνσταντίνος. Και δεν είναι μόνον αυτά που δε ‘βλέπουν’, την «ελευθερίαν δράσεως» των Συμμάχων και τις επιπτώσεις της, εξαιτίας του βασιλιά Κωνσταντίνου – το τονίζουν, έχουν λόγους εναντίον του۰ είναι και κάτι άλλα, που θα ’πρεπε από καιρό να τα έχουν προ οφθαλμών, αλλά δεν τα έχουν, είναι από και-ρό μπροστά ο βασιλιάς ως θέμα, ο Κωνσταντίνος, και συμβαίνει εδώ το αρχαϊστί λεγόμενο «νους ορά και νους ακούει». Μπορεί δηλαδή να ’χεις ολάνοιχτα τα μάτια και τέντα τ’ αφτιά, αλλά να μην πάρεις χαμπάρι για το τι φαίνεται και για το τι λέγεται, άμα έχεις στείλει αλλού το νου σου να κολλήσει.
Δε ‘βλέπουν’ κάτι άλλα, ναι. Όχι πολλά. Τέσσερα, πέντε πράγματα είναι. Αλλά είναι σημαντικά, είναι κρίσιμα, εγκυμονούν κινδύνους για τα ελληνικά θέματα.  
Δε ‘βλέπουν’ ότι ο πόλεμος – για τον Α΄ παγκόσμιο μιλάμε, ’14-’18 – έχει τελειώσει νικηφόρος για την Αντάντ εδώ και τρία χρόνια τώρα. Κοινός κίνδυνος, που να συσφίγγει τις συμμαχικές χώρες, τώρα δεν υπάρχει, ώστε να έχουν υπαρξιακό πρόβλημα, να δίνουν δηλαδή αγώνα για την ύπαρξή τους, πάει πέρασε αυτός ο κίνδυνος, οι Κεντρικές Δυνάμεις διαλύθηκαν, σκορποχώρι έγιναν. Τώρα οι χώρες μέλη της νικήτριας Αντάντ δίνουν αγώνα διανομής της λείας, άρα η κάθε μία είναι υποχρεωμένη να κοιτάξει τα του οίκου της, το νοικοκυριό της – πόσο, τι, πού κι από πού θα πάρει από τη λεία. Και δεν έχουν πλέον το νου τους ‘ματσό’, να το ει-πώ έτσι, για την Ελλάδα, τον έχουν διαφοροποιημένο, φυσικό είναι. Δεν το ‘βλέ-πουν’ αυτό, όχι. Είναι μπροστά ο βασιλιάς, ο Κωνσταντίνος. Το βασικό ‘βλεπικό’ όργανο, ο νους, λείπει.           
Εκεί στην Ανατολή η σουλτανική Τουρκία εντάξει νικήθηκε, υπέγραψε, παρα-δόθηκε, αφέθηκε στη διανεμητική βουλιμία της νικήτριας Αντάντ – εκεί η ειδική Συνθήκη των Σεβρών κατακυρώνει στην Ελλάδα το όνειρο «Πάλι με χρόνια, με καιρούς …» και τα λοιπά και τα λοιπά, την Πόλη ως προοπτική, τη Σμύρνη ως πραγματικότητα, θρίαμβος, αλλά να ο εθνικιστής Κεμάλ, αρέσει δεν αρέσει, είναι μια νέα δύναμη, που στέλνει περίπατο τη σουλτανική υπογραφή και λέει: «Εδώ, εμένα κοιτάτε!» Έτσι λέει και απειλεί να φέρει τα πάνω κάτω στην περιοχή, μέχρι που πιάνει και κάνει αγάπες με την ΕΣΣΔ, κι η Αντάντ τρέμοντας μην την κουβαλήσει στη Μ. Ασία, κάνει σκέψεις κακές για το ελληνικό όνειρο. Φτάνουν οι κακές σκέψεις στο σημείο να προτείνουν: «Ας του επιστραφούν η Αν. Θράκη και η Σμύρνη»! {Τσώρτσιλ}.  Άρα εκεί στη Μ. Ασία η Ελλάδα δεν είναι μοναχοκόρη να μονοπωλεί το ενδιαφέρον των ανταντικών κηδεμόνων. Όχι, δεν το ‘βλέπουν’ αυτό στην ‘Ηνωμένην Αντιπολίτευσιν’, είναι μπροστά ο βασιλιάς.
Η διαφοροποίηση στα ένδον της Αντάντ είναι πολύ προχωρημένη. Γαλλία και Ιταλία, για να πετύχουν όσο το δυνατόν περισσότερη οικονομική διείσδυση στο εκκολαπτόμενο νέο κράτος του Κεμάλ, προχωρούν σε πρωτοφανείς παραχωρήσεις. Αποχωρούν από την εδαφική τους λεία, η Γαλλία από την Κιλικία, η Ιταλία από την Αττάλεια, με παράδοση του εκεί άφθονου πολεμικού και άλλου υλικού στους εκπροσώπους του Κεμάλ. Συν ότι αναλαμβάνουν να του πουλάνε/προμηθεύουν οπλισμό. Αυτές οι κινήσεις φέρνουν σε αφάνταστα δύσκολη θέση την Ελλάδα στη Μ. Ασία. Όχι, δεν το ‘βλέπουν’ αυτό, έχουν στείλει αλλού το νου.
Η Αγγλία ενδιαφερόμενη να κατοχυρώσει τη Μέση Ανατολή, που αναβλύζει πετρέλαιο, και τα Στενά, Ελλήσποντο, Προποντίδα, Βόσπορο με τις εκατέρωθεν ακτές, με την Πόλη και την Προύσα, που διασφαλίζουν χρυσοφόρες διελεύσεις από Αιγαίο προς Εύξεινο και τανάπαλιν, χαϊδολογάει τους Έλληνες όχι για πάρτη τους, αλλά για πάρτη της, αφενός να της κρατούν σε απόσταση τον Κεμάλ από τα Στενά με τη δική της  ισχύ τους στη Μικρά Ασία – ας το προσέξουμε αυτό, ‘δ ι κ ή  τ η ς
ι σ χ ύ  τ ο υ ς’ – και αφετέρου με τη φιλική τ ο υ ς στάση στην Ανατολική Μεσόγειο δεν τ η ς δυσκολεύουνε το διάπλου προς και από τις ακτές της Εγγύς και Μέσης Ανατολής. Τα ‘βλέπουν’ αυτά στην ‘Ηνωμένην Αντιπολίτευσιν; Τι ‘παίχτες’ από Ελλάδα μεριά θέλουν οι Άγγλοι για εκείνες τις ακτές; Με ‘λευκό’ μητρώο! Δεν τους νοιάζει να τα ‘βλέπουν’ αυτά, το βασιλιά θέλουν να καμαρώ-σουν στο θρόνο του. Και ‘κάτθανε, Διαγόρα!»
    Και δε ‘βλέπουν’ ότι δεν αρκεί μόνο το ‘χάρτωμα’, για να στεριώσει η Μεγάλη Ελλάδα, χρειάζεται αγώνας πολύς, πολύ περισσότερος από όσο το ‘χάρτωμα’, πώς το λέει ο αρχαίος πολιτικός ρήτορας Δημοσθένης, «το φυλάξαι τ’ αγαθά του κτήσα-σθαι χαλεπώτερον». Για το ‘χαρτωμένο’ αυτό όνειρο, να γίνει πραγματικότητα, να στεριώσει στη γη, να ‘δέσει’, απαιτείται αγώνας βουνό, πανεθνικός. Έτσι ‘έδεσαν’ χτες η Ήπειρος, η Μακεδονία, η Δυτ. Θράκη, η Κρήτη, το Αιγαίο με τα νησιά του, έτσι ‘έδεσαν’ αυτά. Αντί γι’ αυτό, στην ‘Ηνωμένην Αντιπολίτευσιν’ είναι μπροστά ο Κωνσταντίνος και πετάνε ένα «Δεν τα – θέλου –με! Δεν τα – θέλου – με!» Αντί μιας πανεθνικής ανάτασης…  Φτάνουν μάλιστα προεκλογικά να σκίζουν επιδεικτι- κά τον τυπωμένο χάρτη της Συνθήκης των Σεβρών με τη Μεγάλη Ελλάδα των δυο ηπείρων και των πέντε θαλασσών – Κων. Κουμουνδούρος στη Μεσσηνία.           
   Τόσο πολύ δεν τα ‘βλέπουν’, δεν τ’ ‘ακούν’, δεν τα προσέχουν αυτά τα τέσσερα, πέντε χοντρά πράγματα, ώστε ‘γράφοντας’, ήτοι αγνοώντας, τη διακοίνωση της Αντάντ προχωρούν ακάθεκτοι σε ένα ‘σκάσε σκάσε’ δημοψήφισμα, αποφασισμένοι να επαναφέρουν τον Κωνσταντίνο στο θρόνο του. Είναι σαν γι’ αυτό και μόνο να απαιτούσαν εκλογές.
      Οι Σύμμαχοι, οι Μεγάλες Δυνάμεις, επανέρχονται την παραμονή του δημοψη-
                                                              
φίσματος. Στις 21 Νοεμβρίου 1920 οι πρέσβεις τους στην Αθήνα ανακοινώνουν στην κυβέρνηση ότι η Συνδιάσκεψη των Συμμάχων στο Λονδίνο αποφάσισε τη διακοπή κάθε οικονομικής βοήθειας σε περίπτωση επανόδου του Κωνσταντίνου.
   Λίγες ώρες αυτό, προτού ανοίξουν οι κάλπες. Το ‘γράφουν’ κι αυτό. Άγνωστο αν ενημερώθηκε η βάση των ψηφοφόρων για τις προειδοποιήσεις των Συμμάχων.  
                                                                 *
   ΤΗΝ ΑΛΛΗ ΗΜΕΡΑ, 22 Νοεμβρίου 1920, διενεργείται το δημοψήφισμα – χωρίς τη συμμετοχή του ‘Κόμματος των Φιλελευθέρων’ – και το ‘ναι’ χτυπάει ποσοστό 98%! Λαλίστατο ποσοστό…
   Οι θρίαμβοι ξεφταλαγιάζουν τον κόσμο! Το «Ελιά, ελιά και Κώτσο βασιλιά!» και το 13)σύλλαβο δίστιχο
                                 «Κανείς δεν τονε βγάνει απ’ την καρδιά μας
                                 τον Κώτσο το λεβέντη, το βασιλιά μας!»
δίνουν και παίρνουν θορυβωδώς σε δρόμους και πλατείες. Χώρια τα κραυγαλέα «ζήτωωωω!» και τα χειροκροτήματα σε σύντομες αυτοσχέδιες ρητορείες εδώ κι εκεί. Απόκοντα και τα υστερικά «Δεν τα-θέλου-με! Δεν τα- θέλου-με!», κάθε που κάποιος από τους αυτοσχέδιους ρήτορες/αναλυτές των τριόδων κάνει χλευαστική αναφορά στα επιτεύγματα του Βενιζέλου – από Αν. Θράκη μέχρι γραμμή Προύσα-Ουσάκ! ‘Δεν τα- θέλου-με’.
     Στις 6 Δεκεμβρίου 1920 επιστρέφει στην Αθήνα ο βασιλιάς Κωνσταντίνος. Τον συνοδεύουν προκλητικές προς πολιτικούς αντιπάλους και ισχυρούς Συμμάχους ιαχές: «Έτσι- μας το- θέλα-με και- τον ε-φέρα-με! Έτσι- μας το- θέλα-με και- τον ε-φέρα-με!»
Τρεις ημέρες μετά, στις 9 Δεκεμβρίου οι πρεσβευτές των τριών Δυνάμεων της Αντάντ στην Αθήνα επισκέπτονται τον πρωθυπουργό Δ. Ράλλη και του επιδίδουν διακοίνωση των κυβερνήσεών τους, με την οποία τερματίζεται η βοήθεια των χω-ρών τους προς την Ελλάδα. Η στρόφιγγα ροής χρημάτων, οπλισμού και άλλων παροχών κλείνει. Η Αντάντ εγκαταλείπει τη χώρα. Αλλά πρεσβευτές δεν ανακαλεί. 
Η εγκατάλειψη δε φαίνεται να πτοεί την κυβέρνηση. Τουλάχιστον ακόμα.
Και δεν κάνει κράτει στο κομματικό όργιο. Στη Διοίκηση, στην Παιδεία, στην Εκκλησία, στη Δικαιοσύνη, στο Διπλωματικό Σώμα φροντίζουν να μη μείνει βενι-ζελικός στη θέση του. Ειδικά στην Παιδεία εξοβελίζουν τα νέα αναγνωστικά του Δημοτικού των Δελμούζου, Τριανταφυλλίδη, Νιρβάνα, Παπαντωνίου – «Να καώ-σιν εις την πυράν»! αποφαίνονται οι νέοι ένοικοι του ΥΠΕΠΘ.
Αλλά στο στράτευμα γίνεται ο μεγάλος χαμός. Υπαξιωματικοί και αξιωματικοί όλων των  βαθμών, όσοι βενιζελικοί, αποτάσσονται με συνοπτικές διαδικασίες. Τα ανώτατα στελέχη δεν περιμένουν την ταπεινωτική απόταξη, υποβάλλουν παραίτη-ση.
Παραιτούμενοι και αποτασσόμενοι εγκαθίστανται στην Κωνσταντινούπολη οι περισσότεροι, για να αποφεύγουν, στην πατρίδα, των πολιτικών αντιπάλων τον προπηλακισμό, τη χλεύη, το ανάμπαιγμα, οι πρώτοι εκτελεστές άρθρων της Συνθή-κης των Σεβρών, που ύψωσαν την ελληνική σημαία στη γραμμή Προύσας – Ου-σάκ!
Πολύ λίγοι αξιωματικοί παρέμειναν στη θέση τους. Ανάμεσά τους και ο Πλαστήρας, που το βασιλικότατο σύνταγμά του απείλησε με στάση, αν τον απο-στρατεύσουν. Παρέμεινε στη θέση του και ο βενιζελικός ύπατος αρμοστής Σμύρ-
νης και ευρύτερης περιοχής Αρ. Στεργιάδης. Δεν έχει συμπάθειες στον κόσμο ο 
                                                          Στεργιάδης. Αλλά είναι το μάτι της Αγγλίας! Ποιος τολμάει να τον πειράξει…
Από την άλλη οι θέσεις των αποτασσομένων καλύπτονται με αθρόες ανακλήσεις αποτάκτων από το 1917 και παλαιοτέρων. Ανεξαρτήτως προσόντων και ικανο-τήτων. Το ‘ημέτερος’ φτάνει και περισσεύει. Διόλου δεν προβληματίζει το εκτός ενεργού υπηρεσίας τόσα χρόνια. Άμεση ανάκληση, αναδρομική προαγωγή και μι-σθοδοσία, στολή, αστέρια, εξάρτυση, πολεμικό, Σμύρνη, μέτωπο.
Για το ποιοτικό του νέου στρατεύματος ο αρχιστράτηγος Παπούλας, απότακτος κι αυτός, αλλά ικανός και ευθύς, δεν είναι καθόλου ικανοποιημένος. Σε μια έκθεσή του κάτι μήνες αργότερα, στις 14/5/1921, σημειώνει για πολλούς εξ αποτάκτων α-ξιωματικούς: «Επιζήμια στοιχεία που επανήλθον ως ει ενεργείτο ανάστασις νε-κρών».
Άλλος αξιωματικός, απότακτος κι αυτός συνταγματάρχης, αλλά με καθαρή ματιά, ονόματι Ραγκαβής, σημειώνει: «Πλείστοι των εξ αποτάξεως αξιωματικών, αν και υστερούν λόγω της τριετούς παραμονής των μακράν του στρατεύματος, δεν επι-διώκουν να συμπληρώσουν τας γνώσεις των, αλλά ασχολούνται με την παρακολού-θησιν των αντιθέτων φρονημάτων συναδέλφων των, τους οποίους προσπαθούν να θέσουν εκποδών. Η δε σύγκρισις της επαγγελματικής αξίας των εξ αποτάξεως και βενιζελικών αξιωματικών, γινομένη ασυναισθήτως, παρέχει την εντύπωσιν μειώσεως της μαχητικότητος του στρατεύματος».{K. X΄΄αντωνίου, Ιωλκός}         
 Στις 23 Δεκεμβρίου 1920 συνέρχεται η νέα Βουλή, τις εργασίες της οποίας κη-ρύττει ο βασιλιάς Κωνσταντίνος. Στον εναρκτήριο λόγο ο βασιλιάς τονίζει δυο πράγματα: την αφοσίωση της Ελλάδας στους Συμμάχους και την απόφαση υπερά-σπισης του ελληνισμού της Μικράς Ασίας. Με το πρώτο καλοπιάνει τους Συμμά-χους, στους οποίους δεν είναι καθόλου συμπαθής, επιζητώντας προφανώς να αλλάξει το κλίμα, απαρνούμενος την πολιτική του απέναντί τους στη διάρκεια του πολέμου! Με το δεύτερο δηλώνει επισήμως τη συνέχεια του πολέμου, που είναι η πολιτική του Βενιζέλου, που καταδικάστηκε από τα προεκλογικά μπαλκόνια ως τυ-χοδιωκτική!   
Την ίδια ημερομηνία, 23 Δεκεμβρίου 1920, ο ελληνικός στρατός στη Μ. Ασία, με τη νέα του σύνθεση/συγκρότηση ξεκινάει επιχείρηση από την Προύσα για το Εσκή Σεχήρ (Δορύλαιον). Επί πέντε ημέρες βεντάλια συνταγμάτων δίνοντας νικηφόρες μάχες φτάνει στις 28 και διανυκτερεύει κάτι χιλιόμετρα πριν από το Εσκή Σεχήρ. Σε ένα από τα συντάγματα επιτίθενται άτακτοι. Τσέτες. Συνταγματάρ-χης και λοιποί αξιωματικοί, ανακληθέντες απότακτοι, χρόνια πέντε και βάλε μα-κριά από τα πεδία των μαχών, πανικοβάλλονται. Μεταδίδουν τον πανικό και στους φαντάρους και σημειώνεται άτακτη φυγή. Φιλότιμοι φαντάροι, ακολουθώντας κι αυτοί τη φυγή, φωνάζουν: «Δώστε μας πίσω τους αρχηγούς μας, τον Τσερούλη και τον Ιωάννου! Αυτούς που μας πήγαιναν από δόξα σε δόξα…»           
     Η περίπτωση αναγκάζει τον Παπούλα να διατάξει σύμπτυξη του στρατού στη βάση εξόρμησης, μπροστά από την Προύσα, έχοντας κάμει και σημειώσει τις παρατηρήσεις του για το ποιοτικό των δυο στρατών, ελληνικού και τουρκικού. Χρήσιμες για τις επόμενες αναμετρήσεις. Τα σχόλια της φανταρίας είναι πικρόχο-λα, ξεχωρίζει αυτό εδώ: «Η επιχείρηση έγινε, για να γνωρίσουν οι απότακτοι τη Μικρά Ασία».   
                                                                    *
ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ο Βενιζέλος συναντιέται, ατύπως πλέον, με τους ηγέτες της Αντάντ κι από τις άτυπες συζητήσεις που έχει μαζί τους συνάγει το αποκαρδιωτικό
                                                     συμπέρασμα ότι η Συνθήκη των Σεβρών κινδυνεύει. Για δυο λόγους. Πρώτα πρώτα από την ανερχόμενη, από το 1919 σιγά σιγά, νέα δύναμη του Κεμάλ, που με έδρα
την Άγκυρα, δημιουργεί νέα κατάσταση και δεν αναγνωρίζει τη σουλτανική κυβέρ-νηση της Κωνσταντινούπολης. Τον Απρίλιο του 1920 ανακηρύσσεται στην Άγκυρα πρώτος πρόεδρος της Τουρκίας. Έτσι, τον Αύγουστο του 1920, που υπογράφεται η Συνθήκη των Σεβρών μεταξύ της Αντάντ και της σουλτανικής κυβέρνησης, ο Κε-μάλ δεν την αναγνωρίζει, ένα αυτό. Δεύτερο, από τον Κωνσταντίνο, εξαιτίας που Γάλλοι και Ιταλοί, κυρίως Γάλλοι, ούτε θέλουν να ακούν γι’ αυτόν, για τη γερμα-νόφιλη στάση του στον πόλεμο, και οι Άγγλοι, πέρα από το ότι είναι κι αυτοί ξι-νισμένοι μαζί του για τον ίδιο λόγο, δεν είναι διατεθειμένοι να τα χαλάσουν με τους άλλους της Αντάντ, κυρίως με τη Γαλλία, για χάρη των Ελλήνων, που επα-νέφεραν τον Κωνσταντίνο. Τι σημασία τώρα έχει αυτό για το μικρασιατικό; Μεγά-λη. Η μόνη δύναμη που μπορεί να αντιπαρατεθεί στον Κεμάλ είναι ο ελληνικός στρατός, αλλά μόνο με τη βοήθεια της Αντάντ, μόνος του όχι. Αφού, λοιπόν, ο Κωνσταντίνος επανήλθε στο θρόνο του στην Ελλάδα, η Αντάντ στρίβει. Γαλλία και Ιταλία, δεν καθυστερούν καθόλου, ανοίγουν αμέσως παρτίδες με τον Κεμάλ, αφού αυτός τώρα έχει τη δύναμη στην Τουρκία κι όχι ο σουλτάνος.
Ύστερα από αυτές τις αποκαρδιωτικές διαπιστώσεις ο Βενιζέλος διαμηνύει στους δικούς του να υποστηρίξουν όποια κυβέρνηση των πολιτικών τους αντιπά-λων θα συστήσει στον Κωνσταντίνο να παραιτηθεί, για να αλλάξει η διάθεση των Μεγάλων Δυνάμεων και να σωθεί η Ελλάδα. Και ας ανέλθει στο θρόνο ο διάδοχος Γεώργιος – Κωνσταντίνο να μην ακούν οι σύμμαχοι και μπορεί να κάτσουν ν’ ακούσουν. 
Η σύσταση του Βενιζέλου διαρρέει και γίνεται χαμός στην Αθήνα. Βοούν δρόμοι και πλατείες. ‘Ακούς τον Κωνσταντίνο! Το βασιλιά!’ Ακόμα δεν έχει κατακάτσει ο κουρνιαχτός από τους παιάνες της υποδοχής και τι τους λένε τώρα! Και εντείνονται ακόμα περισσότερο τα μέτρα εναντίον των βενιζελικών.           
Στις 11 – 16 Ιανουαρίου 1921 γίνεται σύσκεψη κορυφής των Συμμάχων στο Παρίσι. Αγγλίας, Γαλλίας και Ιταλίας. Ένα από τα υπό συζήτηση θέματα είναι και το ελληνικό υπό τον διαγραφόμενο κίνδυνο διολίσθησης του Κεμάλ προς την ΕΣΣΔ. Που δεν τη θέλει καθόλου η Αντάντ. Τη διολίσθηση. Εκεί, στη σύσκεψη κορυφής, οριστικοποιείται η διαφορά μεταξύ τους. Αγγλία από τη μια, που δε θέλει να φτάσει ως την πλήρη εγκατάλειψη της Ελλάδας στο μικρασιατικό, Γαλλία και Ιταλία από την άλλη, που δηλώνουν ότι επιθυμούν να αποσυρθούν από τα μικρα-σιατικά εδάφη – λεία τους. Δε φτάνουν ως την πλήρη ρήξη. Συμφωνούν να τα ξαναπούν τον άλλο μήνα στο Λονδίνο στις 8 Φεβρουαρίου. Και να καλέσουν εκεί και τους λοιπούς ενδιαφερομένους, δηλαδή εκπροσώπους από την Ελλάδα, τη σουλτανική και την κεμαλική Τουρκία.
Το καινούργιο τώρα στοιχείο είναι ότι καλείται και ο Κεμάλ στη Διασυμμαχική Συνδιάσκεψη – μήνυμα ότι και η  Αντάντ τον έχει στην έννοια της τον Κεμάλ. Τον υπολογίζουν, ας είναι ‘αχάρτωτο’ ακόμα το κράτος του – θα το ‘χαρτώσει’. Αυτό για την Ελλάδα δεν είναι ευοίωνο σημείο – μπαίνει επισήμως κι άλλος στο τραπέζι. Έτσι, η Ελλάδα τώρα καλείται ως συνομιλητής ισότιμος και με την ‘αχάρτωτη’ κεμαλική Τουρκία. Αυτό, το ισότιμο, οι Μεγάλοι Σύμμαχοι το αποφάσισαν, χωρίς να ρωτήσουν από πριν κανέναν από τους τρεις, ούτε τη σύμμαχό τους Ελλάδα. Γεύση ισοπεδωτικής υποβάθμισης… Τι φοβάται η Αντάντ και χαλάει τη σειρά; Πρώτα τον ανερχόμενο Κεμάλ, με αυτόν θα αναγκαστεί να συνομιλεί στη συνέχεια
                                                      
όχι με το Σουλτάνο, πάει μάλλον αυτός. Με τον Κεμάλ, ο οποίος δεν αναγνωρίζει τη Συνθήκη των Σεβρών. Αλλά αυτόν μόνο του θα μπορούσε να τον υποτάξει η Α-ντάντ – εδώ υπέταξε κοτζάμ Γερμανία και Αυστροουγγαρία, ο Κεμάλ θα φτου-ρήσει; Όμως αυτός ο Κεμάλ έπιασε αγάπες με τον Λένιν, την ΕΣΣΔ! Αυτή η εξέλιξη είναι Εφιάλτης για την Αντάντ {Β. Τσίχλης.‘Μικρασιατική Εκστρατεία..’ εκδ. νοβόλι}
Ώστε είναι εκ των πραγμάτων αναγκασμένη – ανάγκη θέρισμα – να μη χάσει τον Κεμάλ μπολσεβικικώς. Κι από την άλλη – άλλη ανάγκη – οι της Αντάντ να μη χάσουν τα ‘χαρτωμένα’ εδαφικά οφέλη, μελλοντικές αποικίες τους. Ή να τα ανταλ-λάξουν με άλλα οφέλη, όπως οικονομικές διεισδύσεις. Μέσα σε αυτές τις μυλόπε-τρες είναι σφηνωμένο και το Ελληνομικρασιατικό.        
Στις 13 Ιανουαρίου 1921 ειδοποιείται η ελληνική κυβέρνηση να προσέλθει στην προγραμματισμένη Συμμαχική Συνδιάσκεψη στο Λονδίνο 8 Φεβρουαρίου. 
Ο για 5η φορά πρωθυπουργός Δημ. Ράλλης, με συσσωρευμένη πείρα αδιέξοδου κομματικού κουρνιαχτού χρόνια και χρόνια, παίρνει να σκέφτεται διαφορετικά με την ευκαιρία της πρόσκλησης στη Συμμαχική Συνδιάσκεψη. Και τολμάει και δη-λώνει:
 – Θα ηγηθώ ο ίδιος της διπλωματικής αντιπροσωπείας για το Λονδίνο και θα φροντίσω να συνεργαστώ με τους κ.κ. Βενιζέλο και Νικόλαο Πολίτη (σ.σ. υπουργό εξωτερικών της κυβέρνησης Βενιζέλου) ως εκπροσώπους των Αλυτρώτων(Κ. Χ’’αντω-νίου, ό.π.)
Φαντάζεται κανείς τι ωφέλεια θα είχε η Ελλάδα από μια τέτοια συνεργασία! Πού ξέρεις, μπορεί να είχε βρεθεί μια λύση και να είχε αποφευχθεί η μικρασιατική καταστροφή. Μπορεί. Αλλά πού! Με το που ολοκληρώνει τη φράση του, την τε-λευταία λέξη, ο γηραιός πολιτικός, πρωθυπουργός Δημ. Ράλλης, σηκώνεται τέ-τοιος κομματικός κουρνιαχτός, που θυμίζει τις χειρότερες ημέρες του διχασμού του 1916 με το ανάθεμα κατά του Βενιζέλου. Ιδού λ. χ. τι γράφει η ‘Εσπερινή’, μία από τις φανατικώς φίλα προς τη φιλοβασιλική παράταξη προσκείμενες εφημερίδες της εποχής: «Κι αν ακόμη επρόκειτο να απολεσθή το παν, θα ήτο ασυγκρίτως προτιμο-τέρα η απώλεια από την σωτηρίαν την εξαρτωμένην εκ του λαομισήτου τυράννου». Με τέτοια μυαλά, μυαλά του τύπου «Αποθανέτω  η ψυχή μου μετά των αλλοφύλων» στις κομματικές αντιπαραθέσεις, τι να περιμένει κανείς από εδώ και πέρα;…
Γούναρης και βασιλιάς μεθοδεύουν την παραίτηση του πρωθυπουργού. Παραι-τείται πρώτα ο Γούναρης από υπουργός εξαιτίας της δήλωσης του πρωθυπουργού Ράλλη. Κατόπιν αυτού και εξαιτίας του σάλου που έχει προκληθεί, παραιτείται και ο πρωθυπουργός. Και τότε ο Κωνσταντίνος αναθέτει την πρωθυπουργία, μαζί και το υπουργείο εξωτερικών, στον γαλλόφιλο πολιτικό από την Εύβοια Νικόλαο Κα-λογερόπουλο. Γαλλόφιλο, με την κρυφή ελπίδα μήπως και εξευμενίσει τους φίλους του Γάλλους. Ο Γούναρης μετά το ‘παιχνίδι’ παραίτησης/αποπομπής του Δημ. Ράλλη ξαναπαίρνει το υπουργείο στρατιωτικών.
Η νέα κυβέρνηση στις 25 του μηνός Ιανουαρίου, μετά την ορκωμοσία της, ενη-μερώνει τη Βουλή ότι στην προσεχή Συμμαχική Συνδιάσκεψη του Λονδίνου θα μπει θέμα τροποποίησης της Συνθήκης των Σεβρών και ότι ο ίδιος θα αγωνιστεί όχι μόνο να μη μειωθεί σε τίποτα, αλλά να βελτιωθεί κιόλας! Η Βουλή σύσσωμη, συ-μπολιτευόμενη και αντιπολιτευόμενη, στο άκουσμα του ενδεχομένου τροποποίη-σης της Συνθήκης των Σεβρών ξεσηκώνεται και με αγαστή σύμπνοια – πρωτοφα-νές για τα τότε πολιτικά δρώμενα! – απορρίπτει κάθε ιδέα τροποποίησης προς το
χειρότερο. Εφοδιάζει μάλιστα τον πρωθυπουργό, για τους Συμμάχους στη Συνδιά-
                                             σκεψη, με ομόφωνο ψήφισμα, με το οποίο αποφαίνεται ότι η Συνθήκη των Σεβρών
– χοντρικά σημειώνω: όλη η Θράκη ως τα πρόθυρα της Πόλης, Ίμβρος, Τένεδος, Ι-
ωνία της Μ. Ασίας – είναι το ελάχιστο όριο των εθνικών διεκδικήσεων!
Φως φανάρι η φιλογουναροβασιλική παράταξη απεμπολεί την πολιτική της περί απεμπλοκής από τη Μ. Ασία και ενστερνίζεται την πολιτική του Βενιζέλου περί δικαιωματικής, να το ειπώ έτσι, παρουσίας του Ελληνισμού στη Μ. Ασία. Ας τον βρίζει τον, τυχοδιώκτη, όπως τον λέει, Βενιζέλο, την πολιτική του ακολουθεί. Πάει το «Δεν τα – θέλου – με!», ξεχάστηκε.
Σημειώνω ότι η ελληνική Βουλή στο ψήφισμά της θεωρεί τη Συνθήκη των Σε-βρών ελάχιστο όριο εθνικών διεκδικήσεων’. Άρα στο νου της έχει να ζητήσει ακό-μα περισσότερα στη Συμμαχική Συνδιάσκεψη! Ή και να τα διεκδικήσει δυναμικά! Και ακόμα, με το ομόφωνο του ψηφίσματός της πιστεύει ότι…κατατροπώνει τις όποιες άλλες και από όποιους τυχόν άλλους διατυπωμένες σκέψεις για τροποποίη-ση προς το χειρότερο της Συνθήκης των Σεβρών!
 Μακάρι να είχαν τέτοια δύναμη τα ομόφωνα ψηφίσματα μιας Βουλής ή δημο-ψηφίσματα ενός λαού, πέρα από τη δύναμη που μπορεί να έχουν εντός των εθ-νικών κυριαρχικών τους ορίων, να επηρεάζουν κατά την προσδοκία τους τις κατά τεκμήριο αντίθετες γνώμες πανίσχυρων Συμμαχιών ή διεθνών οργανισμών, της Αντάντ τότε, του ΟΗΕ σήμερα!
Πετιέμαι από το 1920 στο 1950. Στην πρώτη μεταπολεμική κυβέρνηση της χώρας – πρωθυπουργός ο στρατηγός ε. α. Νικόλαος Πλαστήρας – καταφθάνει ο πρόεδρος της Κύπρου Μακάριος με ένα ίσον ομόφωνο (97,8%) δημοψήφισμα των Κυπρίων, με το οποίο ζητούν ένωση με τη μητέρα Ελλάδα – ψήφισαν, λέει, υπέρ ακόμα και Τουρκοκύπριοι! Δεν τους είχαν ‘αφυπνίσει’ ακόμα οι Άγγλοι… Ζητεί ο Μακάριος να προωθήσει το αίτημα ο Πλαστήρας στον ΟΗΕ. Διέρρευσε τότε στον τύπο ότι στο τελικό στάδιο των συζητήσεων των δυο ο Πλαστήρας είπε: «Μου ζητάς να κάψω την Ελλάδα, χωρίς να ωφελήσω την Κύπρον». Και δεν το προώθησε. Δυο χρόνια αργότερα, νέα κυβέρνηση, πρωθυπουργός άλλος, στρατιωτικός κι αυ-τός, ο ε. α. στρατάρχης Αλέξανδρος Παπάγος. Αυτός το προώθησε. Λοιπόν, από τότε (1952) μέχρι σήμερα (2014), πάνω από 60 χρόνια αίμα, φωτιά και σκοτωμοί και το Κυπριακό είναι άλυτο ακόμα! Πότε θα λυθεί; Θεός να με βγάλει ψεύτη: έτσι που να ανταποκρίνεται στις εθνικές προσδοκίες μας ποτέ! Τον τελευταίο καιρό, Νοέμβριο του ’13, ο ημερήσιος Τύπος με αφορμή τις διεθνείς τηλεφωνικές /ηλε-κτρονικές παρακολουθήσεις μας ενημέρωσε ότι εδώ και 65 χρόνια ηλεκτρονικό μάτι της Αγγλίας εγκατεστημένο στην Κύπρο ‘σαρώνει’, λέει, από τότε – δεν ξέρω τι αφήνει ‘ασάρωτο’ από τη γύρω τριγύρω περιοχή – Ασία, Αφρική, Ευρώπη! Και τη θέλαμε από τότε εμείς την Κύπρο!... Μας ανήκει, λέγαμε!... Να σημειώσω ότι Αγγλία και ΗΠΑ κάνουν το ένα τους σε αυτά τα πράγματα.                                
Αλλά εμάς το θέμα μας τώρα είναι το ομόφωνο ψήφισμα της Βουλής, με το οποίο ο πρωθυπουργός Νικόλαος Καλογερόπουλος θα κονιορτοποιήσει την Α-ντάντ! Με τέτοιο ποσοστό (100%), συμπολίτευση και αντιπολίτευση μαζί; Σκόνη θα την…κάμει. Να ιδούμε και αυτού του ομόφωνου ψηφίσματος την…τύχη.
Στις 28 Ιανουαρίου ο πρωθυπουργός και υπουργός Εξωτερικών Νικ. Καλο-γερόπουλος επικεφαλής αντιπροσωπείας αναχωρεί για Παρίσι-Λονδίνο, να έχει μια πρώτη συνάντηση/προκαταρκτική συζήτηση με καθέναν από τους ηγέτες. Πρώτα με τους φίλους Γάλλους στο Παρίσι. Προβάλλει το ομόφωνο ψήφισμα της ελληνι-
κής Βουλής, αλλά δε λέει τίποτα ‘για την ταμπακέρα’, που λέμε, για τον Κωνστα-
                              ντίνο, γι’ αυτόν έχει αγριέψει η Γαλλία. Δεν ακούει τίποτα γι’ αυτόν ο Γάλλος πρωθυπουργός  Μπριάν και του το ξεκόβει με την πρώτη: τα συμφέροντα της Γαλλίας υπαγορεύουν τροποποίηση της Συνθήκης των Σεβρών και αυτό θα υποστηρί-ξει στη Συνδιάσκεψη.
Βέβαια, τα συμφέροντα της Γαλλίας τα διαφοροποιεί η νέα δύναμη της Τουρκί-ας, ο Κεμάλ. Από αυτό, ο γενικός φόβος της ‘καθόδου’ της ΕΣΣΔ στην κεμαλική Τουρκία. Η σπουδή της Γαλλίας για οικονομική διείσδυση στο εκκολαπτόμενο νέο τουρκικό κράτος. Χρηματιστηριακοί κύκλοι, που επηρεάζουν τον Μπριάν και δεν θέλουν ισχυρή ελληνική παρουσία στην Ανατολή. Όλα αυτά, ίσως κι άλλα, κάνουν τη Γαλλία να μην ακούει – ο Μπαινάκης κι ο Βγαινάκης – για ομόφωνα και τέτοια. Και ιδού τσιγκλιούνται μέσα της τα αντικωνσταντινικά σύνδρομα/πλέγματα, με τον Κωνσταντίνο ξανά στην Ελλάδα, και της δίνουν μια φαερόπ/αφορμή και ξεσπάει στα ίσια: ‘ Έξω οι Έλληνες από τη Μικρά Ασία’! Ξέρει ότι η Αγγλία χρησιμοποιεί τους Έλληνες ως εργαλείο της στη Μ. Ασία, για να κρατεί σε απόσταση τον Κεμάλ από τη μικρασιατική της λεία, τα Στενά. Το ξέρει. Και το κάνει επίτηδες από αντι-παράθεση/εσωτερικό ανταγωνισμό: ‘ Έξω οι Έλληνες’!
Μην ξεχνάμε ότι εκτός από τη Γαλλία είναι και η Ιταλία που αντιμάχεται την Ελλάδα στη Μ. Ασία. Είναι η μεγάλη αντίζηλος, ήθελε αυτή να πάρει τη Σμύρνη!
Καλογερόπουλος και λοιποί απογοητευμένοι από τη Γαλλία, κρίμα κι ήτανε φίλη, αναχωρούν για την Αγγλία, το Λονδίνο. Εκεί τους καλοδέχονται οι Άγγλοι. Αλλά δηλώνουν ότι δεν είναι μόνοι, είναι και οι άλλοι. Ωστόσο, αυτοί, οι Άγγλοι, ο Λόυδ Τζωρτζ, θα βοηθήσουν διπλωματικώς από το παρασκήνιο. Δεν είναι βέβαια στην ίδια γραμμή με τους ‘Κωνσταντινομάχους’ Γάλλους κι απόκοντα τους Ιτα-λούς, οι οποίοι ζητούν ό,τι και ο Κεμάλ, απόσυρση από Ανατολική Θράκη και από Μικρά Ασία, ο ίδιος, ο Λόυδ Τζωρτς, θα συζητούσε μια αλλαγή στο καθεστώς της Σμύρνης, για να μη φαγωθούνε μεταξύ τους, Άγγλοι και ‘Κωνσταντινομάχοι’, για το χατίρι μιας χούφτας ‘Κωνσταντινολάτρηδων’ – τα ’καμε θάλασσα η Ελλάδα, το καταλαβαίνει; Τι γυρεύει τώρα; Τέλος πάντων ας προελάσει, αλλά υπό ι δ ί α ν ευθύ-νην. Το μικρογράμματο ‘ι δ ί α ν’ δηλώνει ότι η λέξη στραμπουλίχτηκε στις δίπλες της γλώσσας και τα μάτια παίξανε μισόκλειστα/μισάνοιχτα. Την κρυφοθέλει την προέ-λαση ο Λόυδ Τζωρτς. Μα δεν έχει στρατό η Αγγλία να ‘καθαρίσει’ μόνη της με τους Τούρκους; Όχι, δεν έχει, ο πόλεμος τελείωσε το ’18, η Αντάντ αποστρατεύ-τηκε, κάτι φρουρές διατηρούνται όπου δει, για πόλεμο δεν είναι, και ο ελληνικός στρατός χρησιμοποιείται να φυλάει τα μπόσικα της Αγγλίας στη Μ. Ασία. Και είναι κι αυτός, ο ελληνικός στρατός, λέω, παραμυθιασμένος προεκλογικά με από-στράτευση. Κατάσταση…λαμπίκο δηλαδή!
Η προοπτική δεν είναι καλή για την ελληνική αντιπροσωπεία, ο Καλογερόπου-λος φοβάται ότι θα υποχρεωθεί να αντιμετωπίσει απελπιστική κατάσταση και δε θέλει να αναλάβει τέτοια ευθύνη. Ειδοποιεί να ρθει ο αρχηγός της παράταξης Γού-ναρης στη Συνδιάσκεψη.
Στις 8 Φεβρουαρίου η Διασυμμαχική αρχίζει τις εργασίες της. Βροχή πέφτουν οι ερωτήσεις στον Έλληνα πρωθυπουργό. Για τη μαχητικότητα του στρατού, το εμπειροπόλεμο  των στρατιωτών, τον οπλισμό βαρύ ή ελεφρύ, τα οχυρωματικά έρ-γα στη γραμμή μετώπου, σχέδια προέλασης, οικονομικές δυνατότητες της χώρας, για όλα ζητούν να μάθουν. Ο Καλογερόπουλος, δασκαλεμένος κρυφά από τους Άγγλους, ξεσπαθώνει. Δηλώνει ότι ο στρατός στη Μ. Ασία είναι υπερδιπλάσιος του
τουρκικού και μπορεί με οικείους πόρους να συντρίψει τον Κεμάλ και να επιβάλει
                                              ειρήνη στην περιοχή. Και σε σύντομο χρόνο.
Επόμενη συνεδρίαση της Συνδιάσκεψης βάνει θέμα εθνολογικής σύνθεσης Αν.
Θράκης και Δυτικής Μικράς Ασίας. «Όχι!» χτυπιέται η ελληνική αντιπροσωπεία, «αυτό προχτές το ερεύνησε ειδική επιτροπή!» Επιμένουν Γάλλοι και Ιταλοί, θέλουν, λέει, εθνολογικά στοιχεία της…ώρας! Ψάχνουν για…μαρουλόφυλλο! Ο λύκος, λέει ο μύθος, ήθελε μια αφορμή να φάει το γάιδαρο. Και τον…ανακρίνει:
Τι εγκλήματα έχεις κάμει;
    – Εγκλήματα εγώ; Όλο ξύλο τρώω από το αφεντικό.
    – Γιατίιι;!
    – Να, σήμερα γύρισα κι έφαγα από το φόρτωμα ένα μαρουλόφυλλο. Με σκό-τωσε!
    – Τιιι; Μαρουλόφυλλο έφαγες; Έγκλημα!
    Και τον έφαγε. Λέω ‘ψάχνουν για μαρουλόφυλλο’, γιατί προχτές έγινε τέτοια έρευνα, δηλαδή πέρυσι, και την έλαβε υπόψη η Συνθήκη των Σεβρών.  Όχι, θέλουν νέα στοιχεία, από νέα επιτροπή. Φωνές, μαλώματα, αντεγκλήσεις… άσ’ τα, καφε-νείο!
Καιροπέταμα επιδιώκουν Γάλλοι και Ιταλοί, αναβολή των επιχειρήσεων όσο το δυνατόν περισσότερο καιρό, για να μπορέσει ο δικός τους να αναδιοργανωθεί όσο το δυνατόν καλύτερα. Δικός τους ο Κεμάλ, του προσφέρουν αποχώρηση, τους προ-σφέρει οικονομική διείσδυση. Αποχώρηση, αφενός δική τους με αντάλλαγμα την οικονομική διείσδυση, αφετέρου των Ελλήνων με μηχανορραφίες στα συμμαχικά συνέδρια.
Το Διασυμμαχικό Συνέδριο κατορθώνει και διαμορφώνει ένα σχέδιο ειρήνευ-σης, που προβλέπει τα εξής: 1)Καμιά αλλαγή στο καθεστώς της Θράκης. 2)Εκ-κένωση των περιοχών Φιλαδέλφειας, Πανόρμου, Προύσας, Ουσάκ. 3)Παραμονή ελληνικού στρατου στη Σμύρνη. 4)Χριστιανός ύπατος Αρμοστής, αλλά όχι Έλλη-νας, με διορισμό από την ΚτΕ – Κοινωνία των Εθνών, πρόγονο του ΟΗΕ. Και 5)Τοπική Χωροφυλακή για τη φύλαξη και τήρηση της τάξης εκτός Σμύρνης με ευ-ρωπαίους αξιωματικούς.    
    Στις 20 Φεβρουαρίου ’21 φτάνει στο Λονδίνο και ο αρχηγός της παράταξης και Υπουργός των Στρατιωτικών Δημ. Γούναρης, ν’ αλλάξει το κλίμα – να ιδούν και ν’ ακούσουν Γούναρη οι Σύμμαχοι και να…πάθουν! Τέτοια πανηγυρίζει η φι-λογουναρική Αθήνα.
   Παίρνει κι αυτός σε μια πρώτη συνάντηση με τον Άγγλο πρωθυπουργό ένα ‘ναι μεν, αλλά’ κι ένα ‘υπό ι δ ί α ν ευθύνην’, τα θεωρεί και τα δυο με θετικό πρόσημο – όπως τα επιθυμεί, έτσι τα πιστεύει – κι εμφανίζεται και στη Συνδιάσκεψη.
   Βλέπουν, ακούν οι Σύμμαχοι και δεν… παθαίνουν. Κοιτάζονται μεταξύ τους με νόημα – πού ο Βενιζέλος! λέει το νόημα. Δεν έχουν άδικο. Παρουσία, λόγος, επι-χειρήματα, τεκμηριώσεις – πού η νευρώδης παρουσία του Βενιζέλου, ο χυμώδης λόγος του, τα πειστικά επιχειρήματά του, οι ακαταμάχητες τεκμηριώσεις του!
Γούναρης και Καλογερόπουλος απορρίπτουν το το προτεινόμενο σχέδιο ειρήνευσης. Και διακηρύσσουν ότι σύντομα θα καταφέρουν συντριπτικό χτύπημα κατά του Κεμάλ. Και για να αποστομώσουν τους αμφισβητίες, τηλεγραφούν στον Στεργιάδη στη Σμύρνη να καταληφθούν το συντομότερο Εσκή Σεχήρ – Κιουτάχεια – Αφιόν Καραχισάρ. Αφήνουν να εννοηθεί ότι είναι σύμφωνη και η Αγγλία.
Η πολεμική μηχανή παίρνει μπρος. Ανακαλούνται αξιωματικοί, καλούνται νέες
κλάσεις, σχέδια καταρτίζονται, διατάγματα υπογράφονται, θούρια άδονται, το «Του
                                                           
αϊτού ο γιος» δίνει και παίρνει, και στις 10 Μαρτίου αρχίζει η προέλαση.
    Ο κόσμος, η ελληνική κοινωνία, άλλα περίμενε, άλλα καλείται να αντιμετωπίσει.
  Ένας  στιχουργημένος καημός, ένα δημοτικό, παίρνει να διαπερνάει με δυσα-ρέσκεια το κοινωνικό σώμα. Αυτό εδώ:

                        «Όσα παιδιά είστ’ ανύπαντρα, φέτος μην παντρευτείτε,            
                        φέτος θα γίνει πόλεμος, θα γίνει επιστρατεία.
                        Θα κλάψουν μάνες για παιδιά, γυναίκες για τους άντρες,                                                                   
                        θα κλάψει κι η σεβαστικιά για το σεβαστικό της,
                                                                                                                  
   Δίνω το πρώτο ζεύγος στροφών – λεκτικό ολοκλήρωμα, με τις τυχόν επαναλήψεις και προσθήκες – ζευγαρωτή ανέλιξη:
                                                                 ∞
   1η στροφή: «Όσα παιδιά – ό σ α  π α ι δ ι ά – είστ’ ανύπαντρα.

   2η στροφή: «- Γιεμ – φέτος μην παντρευτείτε – και μη νοικοκυρευτείτε –.
                                                                 ∞
   Στην 1η στροφή του κάθε ζεύγους σημειώνεται διακοπή στην 4η συλλαβή του οικείου ημιστιχίου και ακολουθεί 4/σύλλαβη επανάληψη.
   Στη 2η στροφή του κάθε ζεύγους σημειώνεται σταθερή μονοσύλλαβη εισαγωγική προσθήκη ‘Γιεμ’ και ομοιοκατάληκτη 8/σύλλαβη στο τέλος του οικείου ημιστιχίου ‘και μη νοικοκυρευτείτε’. Το ομοιοκατάληκτο σχήμα διαφοροποιεί στη συνέχεια την 8/σύλλαβη ως εξής: ‘ζήτω η ελευθερία’۰ ‘θα βαρέσουνε καμπάνες’۰ ‘ποιος να αντέξει τον καημό της’. (Σεβαστικός, σεβαστικιά είναι τα αρρεβωνιασμένα). 
    Το λένε και κλαίνε συνοδεύοντας τους νεοσύλλεκτους στα έμπεδα.
                                                                 *
   ΚΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ αρχίζει στις 10 Μαρτίου. Σε τέσσερις ημέρες από την έναρξη της προέλασης, στις 14 Μαρτίου του ’21, το Α΄ Σώμα Στρατού από Ουσάκ με ορ-μητική προέλαση και ηρωικές μάχες κυριεύει τον ορεινό όγκο Τουμλού Μπουνάρ και την πόλη Αφιόν Καραχισάρ (το βυζαντινό Ακροϊνόν). Ύστερα από 700 χρόνια δουλεία, λέει, οι λίγοι που έχουν απομείνει χριστιανοί της πόλης, κυρίως Αρμένιοι, τελούν πανηγυρική δοξολογία, για να τιμήσουν τους ελευθερωτές τους.
Αλλά το Γ΄ ΣΣ προελαύνοντας από Προύσα προς Εσκή Σεχήρ (βυζαντινό Δορύλαιο) συναντά δυσκολίες, οι Τούρκοι φαίνονται αποφασισμένοι να αντιστα-θούν και μεταφέρουν όλο και μεταφέρουν εκεί νέες δυνάμεις και ρίχνουν στη μά-χη. Επί πέντε ημέρες ακόμα μετά τις 14 δίνοντας σκληρές μάχες το Γ΄ ΣΣ καθηλώ-νεται προ του Εσκή Σεχήρ. Δεν μπορεί να το κυριέψει. Και ο Παπούλας διατάσσει σύμπτυξη στη βάση εξόρμησης, προ της Προύσας, με προοπτική, λέει, καλύτερης προετοιμασίας και σύντομα νέας προέλασης/εξόρμησης. Θριαμβολογώντας οι Τούρκοι δε χύνονται να το καταδιώξουν, αλλά σπεύδουν προς νότο, προς Αφιόν Καραχισάρ, να αποκλείσουν το Α΄ ΣΣ, να το αιχμαλωτίσουν ως πολυπληθέστεροι και τότε, τέρμα ο πόλεμος, στη Σμύρνη θα σταματήσει ο Κεμάλ!
Το Α΄ ΣΣ δεν ειδοποιείται εγκαίρως για τις εξελίξεις στο βόρειο μέτωπο. Ενη-μερώνεται στις 21 Μαρτίου και για τις εξελίξεις και για τον κίνδυνο που διατρέχει. Να ειδοποιήσει τις μεραρχίες του από ανατολικά και νότια του Αφιόν, που κατά-διώκουν Τούρκους, να οργανώσει την αναχώρηση όχι μόνο του στρατού, αλλά και
               

των Αρμενίων, που τους υποδέχτηκαν, να τους στοιβάξει αυτούς συν γυναιξί και τέκνοις σε ιππήλατα, βοήλατα και ονήλατα κάρα και άλλα πρόχειρα οχήματα με ό,-τι φανταστεί κανείς επάνω τους τσουβαλιασμένα, να μεριμνήσει για το ένα, να με-ριμνήσει για το άλλο, περνούν οι ημέρες και τα καταφέρνει να εγκαταλείψει την πόλη στις 25 του μηνός. Κακοκαιρία, χιόνια, κρύο και για τον άμαχο κόσμο θλιβε-
ρή πορεία, ύστερα από δέκα ημέρες μόνο ελευθερίας…         
Αργά το βράδι ένα από τα σκόρπια σε αποστολές συντάγματα του Α΄ ΣΣ, το 34ο, παίρνει με καθυστέρηση το δρόμο της σύμπτυξης/υποχώρησης προς Ουσάκ – 100 χλμ. απόσταση. Και το προλαβαίνει στο Τουμλού Μπουνάρ ο πολύς όγκος του τουρκικού στρατού. Ο συνταγματάρχης του, Διαλέτης το όνομα, ξέρει ότι αν κιοτέψει και το βάλει στα πόδια, ο Τούρκος θα διαλύσει όλο Α΄ ΣΣ με απρόβλεπτες θλιβερές συνέπειες. Και αποφασίζει αντίσταση μέχρις εσχάτων. Όλη τη νύχτα, όλη την επόμενη ημέρα, οι Τούρκοι όλο και να πληθαίνουν φθάνοντας από Εσκή Σεχήρ με τον αέρα του νικητή, ξεπερνούν τους 7.000 άνδρες, το σύνταγμα αμύνεται λυσ-σωδώς άλλο ένα ημερόνυχτο, μονάδες από την υποχώρηση επιστρέφουν και ρί-χνονται στη μάχη, παρ’ όλα αυτά ο κίνδυνος είναι θανάσιμα μεγάλος, ώσπου στις 27 το βράδι φτάνει ο Πλαστήρας με το 5/42 σύνταγμα ευζώνων. Με ένα νυχτερινό ελιγμό μέσα από χιονισμένες λαγκαδιές ξημερώνει στα νώτα του εχθρού. Τον περι-λαβαίνει και σε λίγες ώρες τον διαλύει, όπου φύγει φύγει με χιλιάδες θύματα. Αλλά με βαρύ τίμημα, του ‘λείπουν’ λέει μετά 70 από τα καλύτερα ‘παιδιά’ του. Ο στρα-τηγός  πάει να τον συγχαρεί και τον βρίσκει να κλαίει.
Δυο συνταγματάρχες, Διαλέτης και Πλαστήρας, σώζουν το Α΄ ΣΣ, ό,τι αυτό σημαίνει.
Η Αθήνα πανηγυρίζει που το Α΄ ΣΣ νίκησε στη μάχη του Τουμλού Μπουναρ! Στην πραγματικότητα νίκησε συμπτυσσόμενο 100 χιλιόμετρα πίσω, στο Ουσάκ. Και αποσιωπά το θαλάσσωμα του Γ΄ ΣΣ, στην ουσία πρώτη ήττα ελληνικού στρατού στη Μ. Ασία. Άλλα είχε εξαγγείλει ο Γούναρης από το Λονδίνο. Ότι θα συντρίψει, ότι θα αιχμαλωτίσει, ότι θα… θα… θα…
      Στο διάστημα των επιχειρήσεων, στις 21 Μαρτίου, η ελληνική αντιπροσωπεία επιστρέφει στην Αθήνα. Την ίδια ημέρα ο Καλογερόπουλος υποβάλλει την παραί-τηση της κυβέρνησής του. Ο βασιλιάς την επομένη δίνει εντολή σχηματισμού νέας κυβέρνησης στον αρχηγό της παράταξης Δημ. Γούναρη. Στις 26 Μαρτίου ορκίζεται η νέα κυβέρνηση. Υπουργοί εμπλεκόμενοι στις επιχειρήσεις: Στρατιωτικών Νικ. Θεοτόκης, Εξωτερικών Γεώργ. Μπαλτατζής, Οικονομικών Πέτρος Πρωτοπαπαδά-κης. 
                                                                    *
Ο ΔΗΜ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ δεν ξεκινάει καλά την πρωθυπουργική του θητεία. Έχει μπλέξει άσκημα στη Μ. Ασία, το βλέπει. Και δε βλέπει πώς θα ξεμπλέξει. Κι αυτός ο Παπούλας, κρίμα, δεν οργάνωσε καλά την επιχείρηση. Και δεν έχει άλλον. Απευ-θύνεται στον Ι. Μεταξά, του αρνείται. Δεν πρόκειται λέει να νικήσουν οι Έλληνες στη Μ. Ασία. Λες και πρέπει να είναι από πριν εξασφαλισμένη η επιτυχία, για να αναλάβει ένας Στρατιωτικός την ευθύνη μιας επιχείρησης. Περίεργη νοοτροπία, να τον θέλεις δεμένο τον αντίπαλο. Γι’ αυτό σε καλεί το εθνικό χρέος, να τον δέσεις. Κι άλλοι πρόβλεπαν το μάταιο της επιχείρησης, δεν αρνήθηκαν το καθήκον.
Το δύσκολο έως μάταιο της επιχείρησης δεν πτοεί τον πρωθυπουργό Γούναρη, για δυο λόγους. Ο ένας είναι ότι τυχόν αποχώρηση από τη Μ. Ασία καταστρέφει όχι μόνο τον ίδιο, αλλά και το βασιλιά, και δεν το θέλει! Το βασιλιά;! Όχι, με τίπο-
                                  τα! Βασιλιάς ίσον η Ελλάδα! Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος! Ο άλλος είναι που κατατρύχεται από τη φιλοδοξία να ξεπεράσει τον πολιτικό του αντίπαλο Βενιζέλο σε δόξα – Σμύρνη εκείνος; Κάτι περισσότερο αυτός! Τάλε κουάλε ο αρχαίος Θεμι-στοκλής: «Ουκ εά με καθεύδειν, είπε εκείνος, το του Μιλτιάδου τρόπαιον». Δε με αφήνει να κοιμηθώ η δόξα του Μιλτιάδη. Μιλτιάδης ήταν ο στρατηγός που νίκησε
τους Πέρσες στο Μαραθώνα το 490 π. Χ.   
Ανασυγκροτεί, λοιπόν, το δοξασμένο επιτελείο των Βαλκανικών Πολέμων από τους 1)Κωνσταντίνο, διάδοχο τότε, βασιλιά τώρα, 2)στρατηγό Βίκτωρα Δούσμανη, 3)υποστράτηγο Ξενοφώντα Στρατηγό και φιλοδοξεί, τονώνοντας έτσι το μαχητικό φρόνημα του στρατού, να γράψει σελίδες δόξας, ανάλογες εκείνων των πολέμων, των Βαλκανικών. Μόνο που το επιτελείο εκείνης της εποχής είχε πρωθυπουργό έναν Ελευθέριο Βενιζέλο, το τωρινό έχει έναν άλλον, τον Δημ. Γούναρη, που εί-ναι…άλλος! Εκείνο είχε τον όνομα και πράμα, τύποις και ουσία αρχιστράτηγο, τον υγιέστατο Διάδοχο Κωνσταντίνο, δίχως κανένα συμμαχικό κατατρεγμό, το τωρινό έχει τον άρρωστο από πυώδη πλευρίτιδα βασιλιά Κωνσταντίνο, ‘όνομα’ και τύποις μόνο αρχιστράτηγο – ουσία και ‘πράμα’ τον Παπούλα – και θανάσιμα μισητό βασιλιά από ισχυρούς συμμάχους (Αντάντ). Να προσθέσω ακόμα ότι εκείνος ο πρωθυπουργός τόλμησε να ειπεί σε εκείνον τον όνομα και πράμα και τύποις και ουσία αρχιστράτηγο – και Διάδοχο, μην το ξεχνάμε: «Σας απαγορεύω!», όπως στην περίπτωση του προβληματισμού προέλασης μετά τη μάχη του Σαρανταπόρου, προς Μοναστήρι; (Διάδοχος) ή προς Θεσσαλονίκη; (Βενιζέλος). Με εκείνο το «Σας απαγορεύω!» (προς Μοναστήρι) – ίσον «Σας διατάσσω!» (προς Θεσσαλονίκη) – σώθηκε η συμπρωτεύουσα στο τσακ, στο παρά τρίχα! Θα προλάβαιναν οι Βούλγαροι και άντε να τους έβγανες μετά από μέσα. Αυτός ήταν ο πρωθυπουργός εκείνου του Επιτελείου, ενώ ο τωρινός του τωρινού στον τωρινό όνομα και τύποις μόνο αρχιστράτηγο βασιλιά τι μπορεί να ειπεί; Μόνο «Διατάξτε, Μεγαλειότατε!» Χαώδης διαφορά!
Μετά το πέρας των επιχειρήσεων ο Παπούλας με υπόμνημά του ενημερώνει την κυβέρνηση για τη σημαντική βοήθεια των Τούρκων από Γάλλους, Ιταλούς και Ρώσους και ζητεί αφενός σημαντική και άμεση ενίσχυση της στρατιάς και αφετέ-ρου νέα μεγάλη προέλαση μέχρι 15 Μαΐου και πάντως όχι πολύ αργότερα, για να μην προλάβει να ενισχυθεί ακόμα περισσότερο ο Κεμάλ.
Στις 15 Απριλίου 1921 Γούναρης, Θεοτόκης και οι Επιτελείς Δούσμανης και Στρατηγός  καταπλέουν στη Σμύρνη, για να ‘θέσουν τον δάκτυλον ‘επί τον τύπον των ήλων’ – των επιχειρησιακών ‘ήλων’. Το βάθος από Σμύρνη μέχρι την υπάρ-χουσα γραμμή μετώπου Προύσα – Ουσάκ θέτει ένα πρώτο πρόβλημα: παραμονή στη γραμμή και οχύρωσή της με τις ήδη διαθέσιμες δυνάμεις ή προέλαση, αλλά με υπέρτερες δυνάμεις; Αποφασίζεται το δεύτερο, προέλαση. Και μπαίνει ένα δεύτερο πρόβλημα: σημαντική αύξηση των ενόπλων δυνάμεων. Αποφασίζεται και γι’ αυτό αύξηση της στρατιάς των 120 τόσων χιλιάδων ανδρών σε 200 χιλιάδες άνδρες με νέες επιστρατεύσεις.
Γούναρης και λοιποί και Παπούλας επισκέπτονται τη γραμμή μετώπου. Η εντωμεταξύ κατάλληλη προβολή της νίκης στο Τουμλού Μπουνάρ τον προηγούμε-νο μήνα έχει εμπνεύσει υπερηφάνεια στους στρατιώτες και η υποδοχή είναι ενθου-σιώδης. Δεν παραλείπονται όμως και κάποιοι ψίθυροι, όπως «Θέλουμε απολυτή-ριο!» Το πρώτο μόνο  ‘ακούει’ και ‘βλέπει’ καλά ο Γούναρης και δηλώνει στους δημοσιογράφους:


– Ο στρατός φλέγεται υπό του πόθου να προελάση!
Σε σύσκεψη για τη μεγάλη επίθεση ο Παπούλας ζητεί άμεση προέλαση. Η κυ-βέρνηση αποφασίζει μικρή καθυστέρηση ως το τέλος Μαΐου, να φτάσει η στρατιά τις 200 χιλιάδες. Εντάσσονται στη στρατιά και 30 χιλιάδες Μικρασιάτες Έλληνες. Ο Παπούλας για πολλούς από τους αποτάκτους αντιβενιζελικούς αξιωματικούς έχει πολύ κακή γνώμη – το είπαμε ήδη –είναι, γράφει, άχρηστοι. Απότακτοι βενιζελικοί
που επιθυμούν να πολεμήσουν, δε γίνονται δεκτοί από την πολιτική ηγεσία.
Για να εμπνέει τις ένοπλες δυνάμεις το ανασυγκροτημένο ένδοξο Επιτελείο των βαλκανικών πολέμων, Γούναρης και Θεοτόκης ‘επιστρατεύουν’ τον Κωνσταντίνο στη Μ. Ασία, το βασιλιά.  Η επιτόπου εκεί παρουσία του θα αναπτερώσει το εθνικό και μαχητικό φρόνημα του στρατού. Έτσι, στις 29 Μαΐου, ημέρα εθνικής φόρτισης – Άλωση της Πόλης τέτοια ημέρα το 1453 – ύστερα από μια συγκινητική εν μέσω πλήθους κόσμου δοξολογία στη Μητρόπολη των Αθηνών ο Κωνσταντίνος με τους πρίγκιπες Ανδρέα, Παύλο και Νικόλαο και τους Γούναρη και Θεοτόκη αναχωρούν με πολεμικό για τη Σμύρνη.
«Και στην Πόλη! Και στην Πόλη!» συνοδεύουν το βασιλιά πλήρεις εθνικού εν-θουσιασμού ιαχές του πλήθους. Σε διάγγελμά του ο Κωνσταντίνος διακηρύσσει:
«Απέρχομαι, ίνα τεθώ επικεφαλής του Στρατού Μου εκεί, όπου από αιώνων πα-λαίει ο Ελληνισμός. Υπό την ευλογίαν του Υψίστου η Νίκη θα επιστέψει τους αγώνας του γένους, ακατασχέτως χωρούντος επί την αποστολήν του. Η επικράτησις ημών σή-μερον θα εξασφαλίσει εκεί, ως πάλαι των ημετέρων προγόνων, την πραγμάτωσιν των υψηλοτέρων ιδεωδών της ελευθερίας, της ισοπολιτείας, της δικαιοσύνης. Τα όπλα η-μών οδηγεί ολόκληρον το παρελθόν της Φυλής μας. Παρελθόν θαυμασίου πολιτι-σμού, επιβάλλοντος υποχρεώσεις, της σοβαρότητος των οποίων έχομεν πάντες βαθυ-τάτην συνείδησιν.
Πεποιθώς επί την Θείαν αρωγήν επί την ορμήν του ελληνικού Στρατού Μου, επί την ακατάβλητον ηθικήν δύναμιν της Ελληνικής Ιδέας, σπεύδω εκεί, όπου υπερτάτη εθνική επιταγή Με καλεί».             
Την άλλη ημέρα το απόγευμα ο Κωνσταντίνος πατάει το χώμα της Σμύρνης. Αν και βενιζελική η Σμύρνη τον υποδέχεται με συγκίνηση. Στο πρόσωπό του ζωντα-νεύει και γίνεται πραγματικότητα ο θρύλος τού «Πάλι με χρόνια, με καιρούς, πάλι δικά μας είναι» και ο άλλος θρύλος, εκείνος του μαρμαρωμένου βασιλιά Κωνστα-ντίνου, Κωνσταντίνος κι αυτός εκεί ενώπιόν τους – λες; Λες να ‘ξεμαρμάρωσε’ εκείνος;! Στιγμές άφατης ιερής συγκίνησης στα σωθικά της Σμύρνης. Κι από το Κορδελιό την άλλη ημέρα απευθύνει χαιρετιστήριο μήνυμα/σάλπισμα στο μαχόμε-νο ελληνικό έθνος:
«…Στρατιώται, επί το έργον! Όλοι ηνωμένοι με την καρδίαν πλήρη από αγάπην προς την Ελλάδα μας, την μίαν και αδιαίρετον. Και από την αφοσίωσιν προς την αποστολήν αυτής, την μεγάλην και αιωνίαν, της οποίας όλοι είμεθα όργανα. Εμπρός, επί το έργον. Ο βασιλεύς σας είναι μαζί σας. Και σας οδηγεί εκεί όπου η επιταγή της Πατρίδος μάς καλεί όλους. Ο Ύψιστος θα ευλογήση τον δίκαιον αγώνα μας».
Η παρουσία του στη Μ. Ασία και το μήνυμα/σάλπισμά του, είναι αλήθεια, ενθουσιάζουν το στράτευμα. Αναφτερώνουν το ηθικό του, πυρώνουν το μαχητικό του μένος.
Στις 3 Ιουνίου 1921 συνεδριάζει στο Κορδελιό το πολεμικό συμβούλιο και απο-φασίζει άμεση επίθεση προς Εσκή Σεχήρ από τη μια, Αφιόν Καραχισάρ από την άλλη και λίγο προ των κύριων στόχων αλλαγή πορείας σε σχήμα λαβίδας έτσι, που
                                                         


να κλείσουν τα δυο Σώματα ως μέσα σε τανάλια την Κιουτάχεια, μέσα στην  οποία είναι στρατοπεδευμένος ο μέγας όγκος του τουρκικού στρατού. Οι τρεις πόλεις δεν είναι σε ευθεία γραμμή, αλλά σε αμβλεία γωνία με την κορυφή προς τα μέσα, να κοιτάει προς τη Σμύρνη δηλαδή. Η Κιουτάχεια κείται στην κορυφή της (νοητής αυ-
της) αμβλείας γωνίας. Εκεί, λέει, εγκλωβίζουν τον τουρκικό στρατό, τον αιχμαλω- τίζουν και τελειώνει ο πόλεμος! Και αν παρ’ ελπίδα ο τουρκικός στρατός διαφύγει;
 Ε, τότε πια Άγκυρα! Αυτή τη φορά δε γλιτώνει ο Κεμάλ! Με τίποτα! «Το του Μιλ-τιάδου τρόπαιον» λειτουργεί στο φουλ – να μου επιτρέψετε τη φράση. Στο ‘πάση δυνάμει’!         
                                                              *
ΤΑ ΜΑΘΑΙΝΟΥΝ αυτά στην Αντάντ και τρέχουν και δε φτάνουν. Αν σπάσει ο διάβολος το πόδι του και πετύχουν οι Έλληνες, τι κάνουν οι Γάλλοι και Ιταλοί; Κι αν δε σπάσει ο διάβολος το πόδι του και χάσουν οι Έλληνες, τι κάνουν οι Άγ-γλοι; Δεν το λένε έτσι βέβαια ούτε οι πρώτοι ούτε οι δεύτεροι. Αλλιώς το διαμηνύ-ουν ο ένας στον άλλον. Αν σπάσει κάνας μεγάλος διάβολος το πόδι του και μπου-κάρει ο Μόσκοβος κατά Μ. Ασία; Τι ώρες κάνουν; Εφάλτης!
Λέω ‘Μόσκοβος’, γιατί είναι ευρύτερη έννοια. Περικλείει και τσαρική και σοβιετική έγνοια της Ρωσίας. Και μετασοβιετική έγνοια της Ρωσίας. Έγνοια τους; Η Μεσόγειος. Ιδιαίτερα η ανατολική λεκάνη της. Το μαλακό υπογάστριο των τρι-γυρινών ηπείρων. Το χουφτώνεις και τις αναγκάζεις να σκύψουν – μπορείς; Έχει πολύ…ψητό.
Η πρώτη φάση της ρωσικής έγνοιας, η τσαρική, αποτέλεσε μέριμνα αγγλική πρώτα, αγγλογαλλική μετά. Έδωσαν πήραν, έδωσαν πήραν οι δυο μέριμνες, κράτη-σαν για πάρτη τους τη Μεσόγειο. Όλη. Και τις παραμεσόγειες γαίες/κράτη.
Τα πρώτα χρόνια της σοβιετικής έγνοιας της Ρωσίας αποτέλεσαν μέριμνα (και φόβο) της Αντάντ.
Τα δεύτερα περισσότερα χρόνια, δεκαετίες, της σοβιετικής έγνοιας και της τρέ-χουσας μετασοβιετικής έγνοιας αποτέλεσαν και αποτελούν μέριμνα της δύσης γενικά.
 Μέριμνα δική μας όμως τώρα εδώ είναι η δεύτερη από τις τρεις φάσεις, η μέρι-μνα της Αντάντ και οι επιπτώσεις της στα ελληνομικρασιατικά.
Πρώτη κίνηση της Αντάντ ήταν να στείλει το 1919 στρατό στην Ουκρανία να χτυπήσει τη ρωσική επανάσταση. Από συμμαχική προς την Αντάντ υποχρέωση συμμετέχει και η Ελλάδα. Η επέμβαση δε φέρνει αποτέλεσμα, τι αποτέλεσμα να φέρει, εκεί ο Λένιν αναποδογύρισε την Ιστορία! Η ρωσική επαναστατική ηγεσία συγκρατεί στη μνήμη την επέμβαση της Αντάντ. Και της Ελλάδας. Και εδραιωμένη πια από το 1920 θυμάται να τις ‘ανταμείψει’ στο πεδίο της αναμέτρησής τους με τον αντίπαλό τους, στη Μ. Ασία. Υποστηρίζοντας τον αντίπαλό τους, τον Κεμάλ. Δεν επιθυμεί επικράτηση της Αντάντ σε Μ. Ασία και Εύξεινο  Πόντο… Και  βοη-θάει τον Κεμάλ.
Μια από τις επόμενες κινήσεις της Αντάντ είναι η κινητοποίησή της εξαιτίας της ετοιμαζόμενης αρχές Ιουνίου 1921 ελληνικής επίθεσης κατά του Κεμάλ.
Στο άντε άντε  οργανώνεται Διασυμμαχική Διάσκεψη στις 5-6 Ιουνίου στο Πα-ρίσι, όπου Αγγλία, Γαλλία και Ιταλία το πρώτο που σκέφτονται είναι ότι μια ανεξέ-λεγκτη αιματοχυσία δεν ξέρεις ποιον από τους δυο θα στριμώξει πολύ.
Αν η σύγκρουση στριμώξει πολύ τον Κεμάλ κι αυτός απ’ το πολύ το στρίμωγ-μα κάμει καμιά ζωηρότερη κίνηση προς την κομμουνιστική Ρωσία; Ήδη έχει ανοί-
                                                      ξει παρτίδες μαζί της. Όχι, το ξέρουν, δε διάκειται συμπαθώς στον κομμουνισμό, αλλά αν; Αυτό προκαλεί αϋπνία στην Αντάντ, αναποδογυρίζει τα πράγματα. Πάνε τα ‘στρωμένα’, ξεστρώνονται.
Αν το αίμα στριμώξει πολύ τους Έλληνες κι απ’ το πολύ το στρίμωγμά τους ιπ-
πεύσει το καλάμι ο Κεμάλ ότι μπορεί και μόνος του κι ανάγκη δεν τους έχει, πώς
τον κάνουν καλά μετά για τα αιτήματά τους/λεία τους;
Όχι, ούτε το ’να ούτε τ’ άλλο να συμβεί, μόνο να προλάβουνε τους βιαστικούς, μην τους ξεφύγει ο έλεγχος. Πρώτη συμφωνία τους; Ότι επίκειται συμβιβαστική παρέμβαση, και το διοχετεύουν διπλωματικώς στην Αθήνα, συμβουλεύοντας ν’ α-φήσουν τον Τούρκο να απορρίψει πρώτος το υποβληθησόμενο σχέδιο ειρήνευσης, ώστε να έχει δίκιο η Αθήνα. Ο Γούναρης το απορρίπτει προκαταβολικώς ό,τι και να ’ναι, αν και κάτι υποψιάζεται, αλλά στην ουσία αφενός γιατί του στερεί τις προσδοκώμενες δάφνες και τιμές και αφετέρου ξέρει τον Τούρκο: με τις αναβολές και κόντρα αναβολές αυτός κερδίζει χρόνο κι ετοιμάζεται κι ο άλλος χάνει χρόνο και κουράζεται. Όχι, δεν του κάνει τη χάρη. Και το απορρίπτει, χωρίς να ξέρει τι είναι. Μα δεν το ξέρουν ούτε κι οι ίδιοι, οι της Αντάντ. 
Στο Παρίσι οι τρεις μαλλιοτραβιούνται να συντάξουν ένα σχέδιο, τα συμφέρο-ντά τους συγκρούονται. Οι Γάλλοι το δηλώνουν, δε συμφωνούν να σταλεί απειλή στην Άκυρα, στον Κεμάλ. Δε θα φτάσουν στο σημείο να ενισχύουν τον Κωνστα-ντίνο εμμέσως, επιβάλλοντας περιορισμούς στον Κεμάλ, όχι. Το ίδιο και οι Ιταλοί. Οι Άγγλοι πάλι έχουν διχαστεί, ο Λόυδ Τζωρτζ κρατάει ένα φιλελληνισμό, τα Στενά τον υποχρεώνουν. Από την άλλη όμως σα να μη θέλει να ‘χαρίσει’ εξολο-κλήρου τον Κεμάλ στους άλλους, θέλει κι αυτός μερτικό απ’ αυτόν. Κι ο υπουργός του των εξωτερικών, ο λόρδος Κώρζον, έχει επενδυτικά συμφέροντα στα αναβλύ-ζοντα πετρέλαιο εδάφη, οι στρατιωτικοί του σύμβουλοι φοβούνται εμπλοκή στη Μ. Ασία. Να θυμηθούμε ότι ο υπουργός του των ναυτικών, ο Τσώρτσιλ, μπρος στον κίνδυνο των μπολσεβίκων έχει προτείνει να επιστρέψουν στον Κεμάλ Θράκη και Ιωνία, ώστε να τους γυρίσει την πλάτη. Κι από πάνω είναι και οι χρηματιστηριακοί κύκλοι Λονδίνου-Παρισιού, που δε θέλουν ισχυρό Έλληνα ανταγωνιστή στην Ανα-τολή, αυτό λέει πολλά.
Στις 7 Ιουνίου στο Κορδελιό συντάσσεται υπόμνημα από Γούναρη και Μπαλ-τατζή και το τηλεγραφούν στο Λονδίνο. Ιδού αυτό:
«Ο Ελληνισμός έχει ανάγκην του υπό της φύσεως και της Ιστορίας ενιαίου δια-πλασθέντος συγκροτήματος του Αιγαίου μετά των εκατέρωθεν παραλίων επί τε της Ευρωπαϊκής και της Ασιατικής ακτής και των εν τω μέσω νήσων, ίνα ζήση και ελευ-θέρως αναπτυχθή. Μακρότατον δε ιστορικόν παρελθόν πλήρες δόξης και αφθάστου πολιτισμού συνδέει εν ταις βαθυτάταις και ιερωτάταις αναμνήσεσι του ελληνικού λα-ού τας χώρας, εν αις διεξάγεται ο αγών σήμερον προς την ζωήν της ελληνικής Φυλής, ήτις επί 30 αιώνας και πλέον διετήρησε και διατηρεί εν αυταίς την παντοίαν υπερο-χήν αυτής επί πασών των εξ Ασίας κατελθουσών Φυλών». {Κ. Χ΄΄αντωνίου, ό.π.}
Δυο πράγματα ακόμα τονίζονται στο υπόμνημα: τον αγώνα έχει αναλάβει ολό-κληρος ο Ελληνισμός με ακλόνητη αποφασιστικότητα۰ και κάθε βρετανική εισή-γηση θα μελετηθεί με θερμό ενδιαφέρον, αφού υπάρχει ταυτότητα ελληνικών και αγγλικών συμφερόντων. Το τελευταίο αυτό είναι το μόνο που υπογραμμίζουν οι Άγγλοι. Τα άλλα – κρίμα στη ρητορεία του Γούναρη – τα παραβλέπουν. Να σημειώσω εδώ ότι ο Βενιζέλος ως πρωθυπουργός απαντώντας στην αντιπολίτευση,
μα και σε δικούς του ακόμα, που διαπνέονταν από ηθικά ιδεώδη και τίτλους και δε-
                                                         σμούς και δεσμεύσεις, απάντησε:
 –Στους ισχυρούς εκεί έξω μην επικαλείσθε ιστορικούς τίτλους και ηθικές δεσμεύ-σεις, δεν καταλαβαίνουν τίποτε από αυτά, παρά μόνον συμφέροντα καταλαβαίνουν.
Οι τωρινοί το έχουν ξεχάσει και αναλύονται σε ρητορείες υπεροχής.
Στις  8 Ιουνίου οι τρεις της Αντάντ κοινοποιούν στους αντιμαχομένους το σχέ-
διο ειρήνευσης, που κατάφεραν μέσα στις έντονες αντιπαραθέσεις τους να συντά-
ξουν.
 Αντιπαραθέσεις μαλλιοτραβήγματα, με τις δυο Γαλλία και Ιταλία να επιμένουν σε διεθνοποίηση της Ανατολικής Θράκης και την Αγγλία να πατάει πόδι, που λέμε, και να λέει όχι. Για τους Έλληνες το νέο αυτό σχέδιο είναι χειρότερο από το προ-ηγούμενο, εκείνο του Λονδίνου, πριν από την επίθεση του Μαρτίου. Το θυμίζω, για να το συγκρίνουμε με το τωρινό του Ιουνίου, που θα ακολουθήσει. Εκείνο: 1) Κα-μιά αλλαγή στο καθεστώς της Θράκης۰ 2) Εκκένωση από τον ελληνικό στρατό των περιοχών Φιλαδέλφειας, Πανόρμου, Προύσας, Ουσάκ۰ 3) Παραμονή του ελληνι-κού στρατού στη Σμύρνη۰ 4) Ύπατος αρμοστής Χριστιανός, αλλά όχι Έλληνας, διοριζόμενος από την ΚτΕ۰ και 5) Δημόσια εκτός Σμύρνης τάξη από τοπική Χω-ροφυλακή με Ευρωπαίους αξιωματικούς. Το τωρινό: 1) Αποστρατιωτικοποίηση της Ανατολικής Θράκης με διπλασιασμό της απόστασης από την Κωνσταντινού-πολη۰ και 2) Αποχώρηση του ελληνικού στρατού και από την πόλη της Σμύρνης, από τη στιγμή που η τοπική Χωροφυλακή με Ευρωπαίους αξιωματικούς θα δηλώ-σει ότι είναι σε θέση να προστατέψει την ειρήνη και την ασφάλεια των κατοίκων.         
Σαφώς χειρότερο, λοιπόν, το σχέδιο του Ιουνίου. Σαφώς χειρότερο το νέο σχέ-διο για τους Έλληνες. Μέσα στη λεία/όφελος που αποσπά η Αντάντ από τον Κεμάλ είναι και η απόσπασή του από την επικρεμάμενη από πάνω του ρωσική αρπάγη. Με ελληνικό τίμημα. Λεία/όφελος για την Αντάντ αυτό. Η τοιαύτη απόσπασή του. Αυτό προκύπτει από την ανάλυση. Έμμονος φόβος /εφιάλτης  είναι για την Αντάντ το ενδεχόμενο μπολσεβικοποίησης της Τουρκίας του Κεμάλ. Θυμίζω άλλη μια φο-ρά τι είπε τότε ο Τσώρτσιλ προ του κινδύνου αυτού. ‘Επιστροφή της Θράκης και της Ιωνίας’ είπε. Επιστροφή από πού; Μα από τη Συνθήκη των Σεβρών προφανώς. Ήτοι από τη ‘χαρτωμένη’ Μεγάλη Ελλάδα. Γι’ αυτό λέω ‘με ελληνικό τίμημα’. Δεν το λέω στο βρόντο αυτό. Προκύπτει. Και στα μεταγενέστερα χρόνια, θυμόμα-στε, η δύση τ’ ακουμπούσε χοντρά εκεί για τον ίδιο κίνδυνο. Μέχρι την έκλειψη /κατάρρευση εκείνου του κινδύνου.
Για την οπτική από ελληνική γωνία πάει να επιβεβαιωθεί η παροιμία ‘όποιος γυρεύει τα πολλά/τα περισσότερα, χάνει και τα λίγα/τα λιγότερα’. Ποια είναι τα ‘πολλά/τα περισσότερα’ που γυρεύει η ελληνική κυβέρνηση, ο Γούναρης; Περισ-σότερα από όσα περιλαμβάνει η Συνθήκη των Σεβρών!  
Στις 12 Ιουνίου η κυβέρνηση το απορρίπτει και επισήμως, χωρίς να περιμένει να το απορρίψουν πρώτα οι Τούρκοι.
Βενιζέλος και Πολίτης, που παρακολουθούν από το εξωτερικό και γνωρίζουν τι έχει αποφασιστεί στο ‘εξωτερικό’ – υποστήριξη του Κεμάλ νέτα σκέτα! – έχουν  συστήσει αφενός να γίνει αποδεκτό το συμμαχικό σχέδιο, που κάτι περισώζει από τη Συνθήκη των Σεβρών, και εν πάση περιπτώσει αφετέρου να μην απορριφθεί, προτού το απορρίψουν οι Τούρκοι, για να μπορεί μετά η ελληνική κυβέρνηση να επικαλεστεί την ηθική και υλική βοήθεια της Αντάντ. Αυτό είχαν κάμει και κατά τη Συμμαχική Συνδιάσκεψη Φεβρουαρίου-Μαρτίου στο Λονδίνο. Πού να ακούσει η Αθήνα, η κυβέρνηση! Αντίθετα, εντείνει τον αντιβενιζελισμό της. Και τότε και τώ-
                                                          ρα Βενιζέλος και Πολίτης μένουν έκπληκτοι – πού πάει η ελληνική κυβέρνηση ξυπόλητη στ’ αγκάθια, χωρίς συμμαχική διπλωματική, οικονομική και λοιπή υλική βοήθεια! Τι αφροσύνη της πολιτικής ηγεσίας είναι αυτή, η οποία οδηγεί την Ελλά-δα, το λαό της και το στρατό της, στην καταστροφή! Αυτός, ο Βενιζέλος, ποτέ δε θα έκανε τέτοιο πράγμα χωρίς την Αντάντ στο πλευρό του! Ή τουλάχιστον την Αγ-
γλία αναφανδόν μαζί του, ή καλύτερα μπροστά αυτή, πίσω αυτός! Πώς πάει δηλα-
 δή στη στρατιωτική επίθεση μπροστά ο αξιωματικός με το σπαθί ή με το περίστρο-φο στο χέρι και πίσω ο υπαξιωματικός και οι φαντάροι; Έτσι ακριβώς! Μπροστά η Αγγλία με το περίστροφο ψηλά και πίσω αυτός με το καλάσνικοφ – ζητώ συγγνώ-μη για τον αναχρονισμό – να σκορπάει το τουρκολόι και μακάριοι οι κατέχοντες πλέον! Όχι όπως τούτοι έτσι! Ανυπόδητοι στο γαιδουραγκαθολόι!  
Αντίλογος: Τι θα ειπεί ‘πού πάει η ελληνική κυβέρνηση’, ο Γούναρης πες! Στην Άγκυρα πάει, να του την τρίψει του Βενιζέλου στη μούρη! Να ιδεί αυτός, που έκα-τσε η δόξα του και ο μύθος του κει χάμω στη Σμύρνη και μας το κοπανάει συνέχεια νύχτα ημέρα στον ύπνο και στον ξύπνο ημέρες, εβδομάδες, μήνες, χρόνια συνέχεια και συνέχεια «Ο Βενιζέλος πήγε στη Σμύρνη!», «Ο Βενιζέλος πήγε στη Σμύρνη!» «Ο Βενιζέλος πήγε στη Σμύρνη!» Νταπ ντουπ, νταπ ντουπ, κατακεφαλιές! Σιγά το πράμα δηλαδή! Άγκυρα εδώ, βρε! Να ιδεί αυτός! Ο μικρός… ο ταπεινός… ο τιποτένιος… ο ουτιδανός… ‘Ουκ εά με καθεύδειν’. ‘Ουκ εά με…’  ‘Ουκ εά…’  ‘Ουκ…’
Η αλήθεια είναι ότι τα οικονομικά της χώρας για μια τέτοια επιχείρηση δεν εί-ναι καθόλου καλά. Από το κλείσιμο της συμμαχικής στρόφιγγας εξαιτίας του Κων-σταντίνου, Δεκέμβριο του 1920, η οικονομική σφίξη είναι μεγάλη. Που γίνεται μεγαλύτερη και από το ότι η δραχμή έχει χάσει την αγοραστική της αξία. Συγκεκρι-μένα, επί Βενιζέλου με τριανταπέντε (35) δραχμές αγόραζε κανείς μια λίρα στερλί-να, ενώ μετά τις συμμαχικές διακοινώσεις ήθελε πενήντα (50) δραχμές για μια στερλίνα. Αυτό ανέβαζε το κόστος ζωής, δηλαδή τώρα ήταν όλα ακριβότερα, η στέγη, η διατροφή, η ένδυση, η υπόδηση.
Μεταξύ των άλλων λόγων η επιδιωκόμενη από την κυβέρνηση στρατιωτική συντριβή του Κεμάλ θα υποχρέωνε και τους τρεις της Αντάντ να αλλάξουν στάση απέναντί της και να ξεσφίξουν τις στρόφιγγες της άμεσης οικονομικής βοήθειας.                                
                                                                 *
ΣΤΙΣ 25 ΙΟΥΝΙΟΥ ελληνικός στρατός διακοσίων χιλιάδων(200.000)ανδρών, πρωτοφανής αριθμός για τα ελληνικά δεδομένα, εξορμά ανατολικά για Εσκή Σεχήρ – Κιουτάχεια – Αφιόν Καραχισάρ (τα βυζαντινά Δορύλαιον – Κοτύαιον – Ακροϊ-νόν).
Διάρθρωση-στόχοι της ελληνικής Στρατιάς Σμύρνης: Γ΄ Σώμα Στρατού (ΣΣ),  διοικητής αντιστράτηγος Πολυμενάκος, προς Εσκή Σεχήρ (ή: Δορύλαιον)۰Α΄ Σώμα Στρατού (ΣΣ), διοικητής αντιστράτηγος Κοντούλης, προς Κιουτάχεια (ή: Κοτύαιον)۰  και το Β΄ Σώμα Στρατού (ΣΣ), διοικητής Βλαχόπουλος. προς Αφιόν Καρά Χισάρ (ή: Ακροϊνόν).
Ο πέρα από τη γραμμή εξόρμησης: Προύσας – Ουσάκ και μέχρι τους νέους στοχους: Εσκή Σεχήρ – Κιουτάχεια – Αφιόν Καραχισάρ χώρος και ιδιαίτερα όσο πλησιάζουμε στις τρεις αυτές πόλεις, πέρα από το ότι είναι φύσει δύσβατος, είναι και πολύ οχυρωμένος από τον τουρκικό στρατό. Υπεροχυρωμένος. Το ‘υπέρ’ στην οχύρωση οφείλεται στη βεβαιότητα των Τούρκων ότι οι Έλληνες – Γιουνάν – θα ξανάρθουν μετά την εαρινή δυσάρεστη έκβαση της επιχείρησής τους. Και έχουν
                                                             πολύ στρατό και στις τρεις πόλεις. Μα τον πολύ όγκο τον έχουν στην Κιουτάχεια. Η οποία Κιουτάχεια δεν είναι σε ευθεία γραμμή με τις άλλες δύο. Σχηματίζουν οι τρεις αμβλεία γωνία. Η κορυφή της γωνίας κοιτάει προς τα μέσα, κατά Σμύρνη μεριά.
Μέχρι τις 29 Ιουνίου τα τρία ΣΣ προελαύνουν δίνοντας σοβαρές μάχες και εν πολλοίς πολυαίμακτες. Μετά τις 29 τα Γ΄ και Β΄ ΣΣ πορεύονται σε σχήμα λαβίδας
με στόχο να κυκλώσουν την Κιουτάχεια και να κλείσουν σαν τανάλια μέσα τον όγκο του τουρκικού στρατού, να τον αιχμαλωτίσουν και να τελειώσει ο πόλεμος.
 Τα προ της Κιουτάχειας οχυρά φαντάζουν άπαρτα για τους Τούρκους με την οχύρωση που τους έχουν κάμει. Αλλά ο ελληνικός στρατός αυτό που λέμε με νύχια και με δόντια κι αίμα πολύ κυριεύει το ένα μετά το άλλο. Το ‘κυριεύει’ απλουστεύ-ει αυτό που γίνεται, γι’ αυτό ας πάρουμε μια γεύση από ό,τι γράφει μια παρούσα εκεί δημοσιογραφική πένα, ο Ι. Πασσάς στο «Η αγωνία ενός έθνους», 1922. Ιδού από εκεί μια σελίδα από την προς Κιουτάχεια εποποιία: «Αι πολύνεκροι προ της Κιουταχείας μάχαι εδημιούργουν μίαν ακόμη εποποιίαν… Ουδέποτε η Στρατιωτική παράδοσις αναφέρει παρόμοια γεγονότα σαν τα γραφέντα υπό του ελληνικού στρατού κατά την τελευταίαν εκστρατείαν. Τα ελληνικά συντάγματα εθαυματούργησαν, ο κάθε στρατιώτης απεδείχθη υπεράνθρωπος! Γίγας! Ημίθεος! Την μάχην εδώ δεν την εκέρ-
διζαν τα κανόνια και τα όπλα. Την εξεβίαζεν η ορμή, την έπαιρναν τα νύχια και τα δόντια! Κάθε βουνό και πάλη με τη λόγχη, κάθε πλαγιά και ξέσχισμα στα χέρια με μα
 νία! Μέσα απ’ τους κεραυνούς των εκρήξεων του με λύσσα πρωτοφανή κτυπώντος
τα συντάγματά μας, οι φαντάροι και οι τσολιάδες μας ορθοί και αγέρωχοι ορμούσαν κατά των εχθρικών χαρακωμάτων, με την λόγχην εμπρός και τα μάνλιχερ αναμμένα από το ακατάπαυστο πυρ, αιχμαλωτίζοντες παντού τη φτερωτή θεά!»  
 Στις τρεις (3) Ιουλίου ο Κεμάλ αντιλαμβάνεται το σχέδιο του ελληνικού στρατού και διατάσσει άρον άρον εκκένωση της Κιουτάχειας. Την επομένη που κλείνει η λαβίδα, ο εχθρός έχει διαφύγει προς Εσκή Σεχήρ.
Στις πέντε (5) Ιουλίου ο ελληνικός στρατός ορμάει από Κιουτάχεια προς Εσκή Σεχήρ. Μέχρι τις 8 διεξάγονται λυσσώδεις μάχες, καθώς οι Τούρκοι στέλνουν και πρόσθετες δυνάμεις. Στις 8 αποκρούεται μεγάλη τουρκική αντεπίθεση και κατ’ εντολή του Κεμάλ εγκαταλείποντας το Εσκή Σεχήρ οι τουρκικές δυνάμεις συμ-πτύσσονται 300 χιλιόμετρα μακριά, κοντά στον ποταμό Σαγγάριο. Το Αφιόν Καρα-χισάρ έχει εγκαταλειφθεί μετά την πτώση της Κιουτάχειας.
Οι πανηγυρισμοί από την επόμενη ώρα δεν έχουν τελειωμό. Μικρά Ασία, όση ελευθερωμένη, και Ελλάδα δονούνται από νικηφόρες ιαχές. Διασαλπίζεται η βεβαι-ότητα ότι η Ελλάδα πέτυχε τους στόχους της. Αλλά μένει ένα σοβαρό υπόλοιπο, ο τουρκικός στρατός δεν περικυκλώθηκε, δεν παραδόθηκε, δεν καταστράφηκε.   
Στις 15 Ιουλίου συνεδριάζει το πολεμικό συμβούλιο στο Εσκή Σεχήρ. Βασιλιάς Κωνσταντίνος, πρωθυπουργός Γούναρης, Υπουργός Στρατιωτικών Θεοτόκης, αρ-χιστράτηγος Παπούλας, ανώτεροι αξιωματικοί συζητούν περί πρακτέου. Ύστερα
                                                          από πολλές συζητήσεις, διαβουλεύσεις και εκτιμήσεις αποφασίζεται προέλαση πέρα από τον ποταμό Σαγγάριο και μέχρι Άγκυρα! Και σύντομα η έναρξη, όχι αρ-γά, την 1η Αυγούστου!
Στο διάστημα από 8 Ιουλίου μέχρι 1η Αυγούστου η Αντάντ παρακολουθεί αδρανής την κατάσταση. Δεν εκδηλώνεται κανένα ενδιαφέρον ειρηνικής επίλυσης της διαφοράς μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων. Προκαλεί εντύπωση η διπλωματική σιγή. Μόνον η Αγγλία, ο Λόυδ Τζωρτζ στην αγγλική Βουλή, προβαίνει στην ακό-λουθη δήλωση: «Η Ελλάς νικώσα τον Κεμάλ δεν δύναται να αρκεσθή εις τα συμφω-
νηθέντα εν τη Συνθήκη των Σεβρών, αλλά δέον όπως τύχη πληρεστέρας ικανοποιή-σεως». Ο Άγγλος πρωθυπουργός προβλέπει ότι, όπως παν τα πράγματα, μπορεί αυ-τοί οι…τρελοί Έλληνες να ιδρύσουν καμιά αυτοκρατορία εκεί πέρα. Και κάνει φιλική προσημείωση. Όπως και να ’χει, η δήλωση δίνει φτερά στους Έλληνες. Τι εντύπωση όμως να κάνει σε όσους μετά μανίας ζητούν ολοκληρωτική αποχώρηση των Ελλήνων από τη Μικρά Ασία;
Σχετικά με την οριστική λύση του Μικρασιατικού διατυπώνονται στο διάστημα αυτό και κάποιες άλλες απόψεις. Μια επιτροπή από τον Πόντο συναντιέται με τον πρωθυπουργό και προτείνει να γίνει απόβαση στην Αμισό του Πόντου και προέλα-ση εν μέσω φίλιων ποντιακών πληθυσμών προς Άγκυρα. Η πρόταση απορρίπτεται.
 Μια άλλη πρόταση να εκταθεί η γραμμή του μετώπου προς βορά από Εσκή Σεχήρ ως τον Πόντο και προς νότο από Αφιόν Καραχισάρ ως την Αττάλεια και να προστατευτεί με στρατό και οχυρώσεις το προς δυσμάς και ως τη θάλασσα τμήμα της Μ. Ασίας, απορρίπτεται κι αυτή. Μένει η κατευθείαν προς τον ποταμό Σαγ-γάριο και πέρα από τον ποταμό Σαγγάριο και ως την Άγκυρα προέλαση.
Στις 28 Ιουλίου τα τρία ΣΣ αρχίζουν την προέλαση. Το Γ΄ ΣΣ από Εσκή Σεχήρ με διοικητή τον υποστράτηγο Γ. Πολυμενάκο, το Α΄ ΣΣ από Κιουτάχεια με διοικη-
τή τον στρατηγό Αλ. Κοντούλη και το Β΄ ΣΣ από Αφιόν Καραχσάρ με διοικητή τον πρίγκιπα Ανδρέα, αδερφό του Κωνσταντίνου, 4ο γιο του Γεωργίου Α΄.
Τα Γ΄ και Α΄ ΣΣ με πορεία ΒΑ και μέσα από μια τεράστια στέπα φτάνουν στον ποταμό Σαγγάριο, αποκαθιστούν τις κατεστραμμένες γέφυρες, τον διαβαίνουν και βρίσκονται μπροστά σε έναν ορεινό όγκο στο βόρειό του μέρος. Το Β΄ ΣΣ με πο-ρεία ΝΑ και ύστερα από μια βασανιστική πορεία μέσα από την Αλμυρά Έρημο – όνομα και πράμα αλμυρά έρημος: πείνα, δίψα, αρρώστιες, κακουχίες, θάνατος – βρίσκεται κι αυτό μπροστά στον ίδιο ορεινό όγκο στο νότιό του μέρος.
Το σχέδιο προβλέπει τα δυο μέτωπα με συγκλίνουσα πορεία να συναντηθούν στην πόλη Πολατλί πίσω από αυτόν τον ορεινό όγκο και εξήντα μόνο χιλιόμετρα μακριά από την Άγκυρα. Στα χαρτιά ο ορεινός όγκος είναι ευκολοδιάβατος. Στην πραγματικότητα βγαίνει κόλαση. Δεν είναι ένας σκέτος ορεινός όγκος. Μαύρη, κατάμαυρη, κοφτερή πέτρα είναι η φυσική κατασκευή του. Άδεντρο πράμα. Δεν είναι ένας ενιαίος, μακρυναρίκι έστω, ψηλός ορεινός όγκος. Είναι διάσπαρτος με βουναλάκια, βουναλάκια, βουναλάκια, γυμνά, πετρώδη, με πλάκες κοφτερές και σουβλερές να κάνουν τον ανήφορο. Τρεις και τέσσερις γραμμές οχύρωσης έχει φροντίσει ο Κεμάλ να κατασκευαστούν στον από φυσικού του οχυρό εκείνον όγκο. Εκείνον, λοιπόν, τον τέτοιον όγκο, ευκολοδιάβατο στα χαρτιά, κόλαση στην πραγ-ματικότητα, έχουν να υποτάξουν ο Έλληνες στρατιώτες. Άκου ευκολοδιάβατος ορεινός όγκος το Ταμπούρ Ογλού, η Σαπάντζα, το Καλέ Γκρότο στα χαρτιά! Όχι ό,τι κι ό,τι χαρτιά۰ του Επιτελείου! Των στρατιωτικών Πάλλη και Στρατηγού! Με
τους λογαριασμούς του Επιτελείου στο χέρι τα τρία ΣΣ παν να κάμουνε την κύκλω-
                                                   ση και δεν τους βγαίνει.
Στις 10 Αυγούστου ο καταπονημένος από στέπα, Σαγγάριο κι έρημο ελληνικός στρατός έρχεται σε επαφή/σύγκρουση με τον οχυρωμένο στον προ της Άγκυρας ορεινό όγκο τουρκικό στρατό. Καίγεται το πελεκούδι σ’ εκείνα τα κακοτράχαλα ύ-
ψη. Θρύλος γίνονται οι διάσημες μάχες – τι μάχες, τιτανομαχίες πες – του Τα-μπούρ Ογλού (11-14), της Σαπάντζας (11-16) και του Καλέ Γκρότο(13-18)!
Η αριθμητική υπεροχή του τουρκικού στρατού σε άνδρες και οπλισμό συν η φυσική οχύρωση δεν πτοούν τον Έλληνα τσολιά και φαντάρο. Ο ελλιπής εφοδια-σμός του από τις αλαργινές βάσεις εφοδιασμού κι απ’ τους ίδιους δρόμους/πο-ρείες/ταλαιπωρίες και μέσα από ενέδρες άτακτων Τούρκων μαχητών, όσο κι αν τον δυσκολεύει, δεν τον κάνουν να κιοτέψει. Η λόγχη και το μάνλιχερ στα χέρια του γίνονται ο φόβος και ο τρόμος, εφιάλτης γίνονται, για τους απέναντι οχυρωμένους εχθρούς, ακόμα κι αν του λείπει η αναγκαία κατά τη δεοντολογία του πολέμου προ-παρασκευή πυροβολικού! Όπως λόγου χάρη στη μάχη του Ταμπούρ Ογλού μοίρα βαρέος πυροβολικού στις 12 Αυγούστου ρίχνει 412 βολές, στις 13 ρίχνει 41 και πέφτει στις…2 την επομένη! Το ακούμε αυτό; Δηλαδή τι του λες του πεζικάριου; Ρίχνεις δυο βολές και τον διατάζεις ‘γιούργια!’ Δε γελάνε οι απέναντι, γεροί κι ακέριοι κι ασφαλείς μέσα στα χαρακώματά τους, που δεν τους τα ’χει ανασκάψει ένα μπαράζ του πυροβολικού σου; Αυτό είναι το λογικό, να γελάνε. Λοιπόν, δε γελάνε. Αν του μπροστάρη Έλληνα αξιωματικού το λέει η περδικούλα του, απότα-κτου ή όχι, δεν έχει σημασία, φτάνει να το λέει η περδικούλα του, όχι μόνο δε γελάνε οι απέναντι, αλλά μόλις ξεκρίνουν να χιμάει ουρλιάζοντας βολίδα κατά πάνω τους μια μαύρη λάμα θάνατος, η λόγχη, αντάμα/συμφυής με μια μαύρη τρύ-πα χάρο, το μάνλιχερ, να τους ξερνάει κι αυτή θανατικό, όχι μόνο δε γελάνε οι απέ-ναντι, αλλά παγώνει από το φόβο το μυαλό τους, τα χέρια παραλύουν, τα δάχτυλα δεν παίζουν, τα όπλα τους σιγούνε, τα παρατάνε και γίνονται λαγοί. Και οι γραμμές οχύρωσης πέφτουν η μια μετά την άλλη¸ κατά υπέρβαση της λογικής!
 Ιδού περιγραφή μάχης στα υψώματα Τσαλ ντάγ – Αρδίς νταγ – Καράκουγιου, κάπου κοντά προ του Καλέ Γκρότο, του δημοσιογράφου/συγγραφέα Ι. Πασά:
«Μόλις ο εχθρός αντελήφθη την επίθεσιν των ημετέρων, υποδέχεται αυτήν με ο-μοβροντίας πυροβολικού. Αι οβίδες του καταξεσχίζουν την γην, μα οι φαντάροι, ευ-θυτενείς και ατρόμητοι, προχωρούν για την νίκην. Αι οβίδες πυρπολούσαι την γην κάνουν τα πρανή, επί των οποίων ανέρχονται οι άνδρες μας, να φαίνονται σαν να ανατινάσσονται από φουρνέλα δυναμίτιδος. Όσον το εχθρικόν πυροβολικόν δυναμώ-νει την δραστηριότητα των πυρών του, επί τοσούτον και η ορμή των ανδρείων μας αυξάνει. Περί την 8ην πρωινήν τα τμήματα του 5ου πλησιάζουν τα εχθρικά χαρακώμα-τα. Την τρομεράν έντασιν των πυρών του πυροβολικού διαδέχεται τώρα σφοδρός πολύβολισμός.
Μικρός λοφίσκος προ των αποτόμων κορυφών καταλαμβάνεται δια της λόγχης υπό του ΙΙΙ τάγματος και η επίθεσις συνεχίζεται ακατάσχετος. Αριστερά το 4ον πεζι-κού εμπλέκεται και αυτό εις την μάχην προ της απέναντί του κορυφής, ενώ εις το δεξιόν το 1/38 ευζώνων ορμά κατά της δεξιάς τοιαύτης. Η εικών την στιγμήν εκείνην είναι υπερόχως μεγαλοπρεπής. Οι λόχοι εξορμήσεως των συνταγμάτων, προκαλυπτό-μενοι εις τας μικράς πτυχώσεις του εδάφους, προχωρούν κατά των χαρακωμάτων του εχθρού ακροβολιστικώς και δι’ αλμάτων…»  
      Έτσι οι οχυρωμένες θέσεις πέφτουν η μια μετά την άλλη κατά υπέρβαση της λογικής  τόσο, που ο Κεμάλ ανησυχεί σφόδρα και κάνει αναδιατάξεις και δια
εκτέλεση επί τόπου των όσων γυρίζουν τα μπρος πίσω και γίνονται λαγοί.                                    
Στις 27 Αυγούστου ο αρχιστράτηγος Παπούλας διατάσσει τα Α΄ και Β΄ ΣΣ να εντείνουν τις επιθέσεις τους ευθύς ως εκδηλωθεί η από στιγμή σε στιγμή αναμενό-μενη ισχυρή τουρκική επίθεση κατά του Γ΄ ΣΣ. Ο διοικητής του Β΄ ΣΣ πρίγκιπας Ανδρέας παρακούει τη διαταγή και αναφέρει στη διοίκηση της Στρατιάς ότι αυτός έχει ήδη διατάξει από μόνος του το Β΄ ΣΣ να προχωρήσει και να λάβει θέση πίσω από το Γ΄ ΣΣ και πως η διατασσόμενη επίθεση είναι ανωφελής! Βαρύ παράπτωμα. Ο Παπούλας οργισμένος τηλεγραφεί στον πρίγκιπα Ανδρέα: «Έκπληκτος προ σκέ-ψεως εγκαταλείψεως θέσεών σας, διατάσσω Σώμα παραμείνει θέσεις του. Μόνος αρ-μόδιος κρίνει και αποφασίσει τυγχάνω εγώ ως διοικητής Στρατιάς. Ανακαλέσατε πά-σαν διαταχθείσαν μετακίνησιν».
      Στο τέλος των επιχειρήσεων, που δεν άργησε, ο πρίγκιπας αντικαταστάθηκε. Στο Καλέ Γκρότο οι μάχες είναι λυσσώδεις. Με νύχια και με δόντια οι Έλληνες κρατάνε τις θέσεις τους. Το κανονίδι ακούγεται πίσω μεριά στο Πολατλί κι όσοι κρυφοχριστιανοί εκεί Έλληνες ξεδιπλώνουν κρυμμένες ελληνικές σημαίες – όπου να ’ναι έρχονται οι δικοί τους! Και ξαφνικά, σιγή. Οι δικοί φεύγουν. Δε θα ’ρθουν.
 Έφτασαν στο έσχατο όριο της αντοχής τους. Στο δεν πάει άλλο. Ξαναδιπλώνουν και ξανακρύβουν τις σημαίες οι Πολατλιώτες Χριστιανοί. Για πάντα.
      Μακριά από τις βάσεις ο ελληνικός στρατός, εφτακόσια τόσα χιλιόμετρα, δύ-σκολος ο ανεφοδιασμός, το τούρκικο αντάρτικο διαλύει τις εφοδιοπομπές, δε λεί-πουν μόνο τροφή και νερό, αλλά το ουσιωδέστερο, τα πυρομαχικά, χώρια το υγειο-νομικό υλικό. Κι από πάνω καπάκι η έλλειψη σε άνδρες, εικοσιτρείς  χιλιάδες οι ε-
κτός μάχης, οπλίτες και αξιωματικοί, νεκροί και τραυματίες κι αγνοούμενοι. Έφτα- σε στο δεν πάει άλλο.
      Στις 29 Αυγούστου, νύχτα, οι δυο εχθροί, ξέπνοοι αμύνονται με νύχια και με δόντια, οι Τούρκοι να σώσουν την Άγκυρα, γιατί χαθήκανε, αν τη χάσουν, οι Έλληνες με πολλούς αυτόχθονες Μικρασιάτες αδελφούς στο πλευρό τους, να ανακτήσουν την πολυπόθητη ελευθερία του Μικρασιατικού ελληνισμού – όπως ακριβώς πολέμησαν οι απελευθερωμένοι με την μεγάλη επανάσταση του 1821 Έλληνες για την απελευθέρωση με τη διπλωματία και με τα όπλα των πέραν της Πελοποννήσου/Κυκλάδων – αρχικού ελληνικού κράτους το 1826 – σκλάβων εισέτι όμαιμων αδελφών της Στερεάς, της Θεσσαλίας, της Μακεδονίας, της Ηπείρου, της Δυτικής Θράκης, της Κρήτης, του Αιγαίου. Δεν έπρεπε να παρθούν αυτά τα μέρη; Να περιοριστεί ο ελληνισμός στην Πελοπόννησο/Κυκλάδες και «κάτθανε, Διαγό-ρα»; Από το δέον της επανάστασης απέρρεε το δέον της απελευθέρωσης των περιοχών αυτών. Από το δέον της επανάστασης απορρέει και τώρα – 1921 – ο αγώνας για την  απελευθέρωση του σκλάβου όμαιμου αδελφού της Μικράς Ασίας. Από το δέον της επανάστασης του 1821 απορρέει. Να απελευθερωθεί ο Μικρασια-τικός Ελληνισμός και να επανενωθεί με την Ελλάδα. Όπως και οι άλλες περιοχές, ήτοι ο Στερεοελλαδικός ελληνισμός, ο Θεσσαλικός ελληνισμός, ο Ηπειρωτικός ελληνισμός, ο Μακεδονικός ελληνισμός, ο Δυτικοθρακικός ελληνισμός, ο Κρητι-κός ελληνισμός, ο Αγαιακός ελληνισμός. Γι’ αυτό δίνει τα ρέστα του στο Καλέ Γκρότο ο έλληνας στρατιώτης, φαντάρος ή τσολιάς. Τα τελευταία ρέστα του, «ή ταν ή επί τας»! Το ίδιο κι ο Τούρκος απέναντί του. Ένας από τους δυο απόψε θα κιοτέψει. Έφτασε ο κόμπος στο χτένι.
      Στο Τούρκικο, λέει ο βιογράφος του Κεμάλ Γάλλος Μασίν – η Γαλλία προμή-θευσε και βιογράφο στον ‘καλό’ της Κεμάλ – ότι ο Κεμάλ ζήτησε ένα τεταρτάκι
                                                           

προθεσμία από την τουρκική Εθνοσυνέλευση, αν στο τέταρτο αυτό δεν υποχωρή-σουν οι Έλληνες, θα διατάξει αυτός υποχώρηση του τουρκικού στρατού, ο ίδιος θα αποσυρθεί στην Ινδία και ας κάμει συνθηκολόγηση η Εθνοσυνέλευση. Ένα τεταρ-τάκι είναι αυτό. Πάει έρχεται, πάει έρχεται πέρα δώθε στο γραφείο του ανάστατος,
 νευριασμένος, οργισμένος. Στην άλλη μεριά, την ελληνική, το 5/42 σύνταγμα τσολιάδων του Πλαστήρα κρατάει με την ψυχή στα δόντια, πολλοί οι εκτός μάχης,
οι μαχητές χρησιμοποιούν τα κουφάρια των νεκρών ως οχυρά και πολεμούν. Ο Πλαστήρας με ειδικό απεσταλμένο ζητάει από τη διοίκηση, τον πρίγκιπα Ανδρέα, επειγόντως βοήθεια. Ο πρίγκιπας στη σκηνή κοιμάται κι έχει απαγορεύσει να τον ξυπνήσουν. Ο φρουρός αρνείται να τον ξυπνήσει.
       – Βρε αμάν, εδώ χανόμαστε!!
       – Όχι! {Γιάννης Καψής, ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 20. 5. 07}  
      Λίγα λεπτά αργότερα στο Τούρκικο, στο γραφείο του Κεμάλ, χτυπάει το τηλέφωνο. Είναι ο αρχηγός του μετώπου Φεβζή.
        Μπρος!
       – Οι Έλληνες υποχωρούν!
      Ωρύεται, λέει ο Μασίν, ως λύκος ο Κεμάλ και διατάσσει γενική αντεπίθεση. Σώθηκε. Η αντεπίθεση αποκρούεται με πολλά θύματα και εκατοντάδες αιχμαλώ-τους, αλλά η υποχώρηση έχει διαταχτεί. Ιδού πώς. Το πρωί της 29ης Αυγούστου ο Παπούλας τηλεγραφεί προς Πρωθυπουργό και Υπουργό Στρατιωτικών: «Εχθρός ενισχυθείς σοβαρώς ανέλαβεν επίθεσιν. Στρατιά κατόπιν απωλειών από διμήνου και ιδία αξιωματικών και δυσχερειών εφοδιασμού δεν δύναται διατηρηθεί ανατολικώς Σαγγαρίου και αναγκάζεται αποφασίσει διέλθη τούτον υπό δυσχερείς συνθήκας. Πε-ραιτέρω αποφάσεις εξαρτηθήσονται εκ καταστάσεως μετά διάβασιν ποταμού. Εν πε-ριπτώσει εξακολουθήσεως υποχωρήσεως Στρατιά επιδιώξει ριζικήν καταστροφήν σι-δηροδρομικής γραμμής. Θεωρώ απαραίτητον αποστολήν ενισχύσεων προς συμπλή-ρωσιν κενών, ως και πρόσκλησιν ηλικιας ’22, καθότι διατήρησις επί μήνας μετώπου και ασφάλεια συγκοινωνιών και όπισθεν χώρας απαιτήσει ακμαίας δυνάμει».
      Στις 30 Αυγούστου αρχίζει η υποχώρηση του στρατού και ολοκληρώνεται η διάβαση του Σαγγάριου στις 7 Σεπτεμβρίου. Πολυάριθμες επιθέσεις Τούρκων συ-νετρίβησαν.
      Νέα γραμμή μετώπου ορίζεται ανατολικά Εσκή Σεχήρ – Κιουτάχειας – Αφιόν Καραχισάρ. Από εδώ και πέρα η λύση του Μικρασιατικού περιέρχεται στα χέρια της διπλωματίας.
      Στις 13 Σεπτεμβρίου ο βασιλιάς Κωνσταντίνος με πλωτό νοσοκομείο επιστρέ-φει στην Αθήνα, διαγγέλλοντας στους φαντάρους ότι μετά τη συμπλήρωση  «ολί-γου έργου που απέμενε» θα επιστρέψουν στα σπίτια τους. Ποιο ήταν εκείνο το «ολίγον έργον» δεν το προσδιόρισε κανείς τι ήταν, ποιο ήταν, πόσο ήταν.
      Ο Γούναρης βγάνει το μεγάλο συμπέρασμα: τα όπλα δεν έφεραν το ποθητό αποτέλεσμα. Και μετά το απόρρητο έγγραφο του Παπούλα ότι «Η Στρατιά ουδέν δύναται να  αποδώση πλέον» δεν απομένει άλλο, παρά η πολιτική λύση. 
                                                                    *                            
       Ο ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ από το εξωτερικό καταλογίζει εγκληματικά λάθη στην κυβέρνηση. Πρώτα, γιατί έσπευσε να απορρίψει το Συμμαχικό σχέδιο του Ιουνίου, πριν το απορρίψουν οι Τούρκοι. Αυτό απομόνωσε την Ελλάδα από τη διεθνή διπλωματία. Δεύτερο, γιατί συνέχισε τον πόλεμο χωρίς τη βοήθεια της Αντάντ. Και τρίτο, γιατί η πορεία προς Άγκυρα ήταν αλόγιστη, μια και ο Κεμάλ θα μπορούσε
                                                          
 να αποσυρθεί ανατολικότερα, στη Σεβάστεια λόγου χάρη, με ακμαίο το στράτευμά του, ενώ το ελληνικό θα είχε φτάσει στα έσχατα όρια της αντοχής του.
       Ο Γούναρης απαντά με βιαιότητα. Εξαπολύει πολιτικές διώξεις κατά των βενι-ζελικών. Και στη Βουλή αντιπαραθέτει τα κατεχόμενα στη Μικρά Ασία: ‘100.000
περίπου τετραγωνικά χιλιόμετρα μικρασιατικού εδάφους κατέχει ο ελληνικός στρατός τώρα, ενώ η Συνθήκη των Σεβρών αναγνωρίζει 26.000 τετραγωνικά χιλιό-
μετρα μόνο! Και ο πληθυσμός της κατεχόμενης σήμερα περιοχής ανέρχεται σε 3.000.000 κατοίκους, ενώ ο ανάλογος της Συνθήκης των Σεβρών ανερχόταν σε 1.000.000 μόνο! Συν ο αποκλειστικός σήμερα έλεγχος όλων των κρίσιμων συγκοι-νωνιακών κόμβων!’ Αλλά αυτός ήταν ο στόχος; Και που δεν ήταν ακόμα ‘χαρ-τωμένος’ από καμιά συμμαχική δύναμη… Ο Κεμάλ θριαμβεύει και απειλεί!
        Πρωθυπουργός και Υπουργός Εξωτερικών (Γούναρης και Μπαλτατζής) επικε-φαλής πολυάριθμης αντιπροσωπείας αναχωρούν στις 4 Οκτωβρίου 1921 για Παρί-σι –Λονδίνο, για διπλωματικές διαβουλεύσεις και για σύναψη δανείου.
      Στις 7 Οκτωβρίου φτάνουν στο Παρίσι. Αλλιώς την οραματιζόταν αυτή την επί-
σκεψη ο Γούναρης. Να έχει διαλύσει/καταστρέψει τον τουρκικό στρατό, να έχει συλλάβει τον Κεμάλ, να τον πάει δεμένον εκεί έξω στους ισχυρούς συμμάχους και να τον ρίξει μπροστά τους λάφυρο, τελώντας έτσι θρίαμβο! Να κοιτούν αυτοί τον Κεμάλ, το χάλι του, να τον ελεεινολογούν και να λεν για το κατάντημά του το Σοφόκλειον «Ιώ, γενεαί βροτών, ως υμάς ίσα και το μηδέν ζώσας εναριθμώ!» {Αλίμονό σας άνθρωποι, πόσο, εν όσω ζείτε, σας βαθμολογώ με ένα μηδενι-κό!}Σοφοκλ. ‘Οιδίπ. τύραννος’, 1186. Και καμαρώνοντας ο Γούναρης να απαιτεί – άσε τι να απαιτεί! Αλλά τώρα, φευ, προσέρχεται εκεί έξω ταπεινός επαιτώντας δι-πλωματική και οικονομική υποστήριξη. 
      Το πρώτο που καταλαβαίνουν Γούναρης και λοιποί στο Παρίσι είναι ότι οι αλλαγές είναι ραγδαίες και δυσάρεστες για τα ελληνικά συμφέροντα. Την ίδια εκεί-νη ημέρα της άφιξής τους στο Παρίσι, εκπρόσωπος της γαλλικής κυβέρνησης υπο-γράφει επισήμως πλέον σύμφωνο φιλίας με τον Κεμάλ, που προβλέπει αποχώρηση του γαλλικού στρατού από την Κιλικία και παράδοση στους Τούρκους του τεράστι-ου εκεί γαλλικού οπλισμού. Αυτό, με αντάλλαγμα τη με ευνοϊκούς όρους οικονομι-κή διείσδυση στο νέο τουρκικό κράτος – κάτι παράσπονδες σφαγές χιλιάδων Γάλ-λων στρατιωτών στην πόλη Ούρφα της Ν/Α. Μ. Ασίας Μάρτιο του 1920 πάνε ξεχάστηκαν…
      Ωστόσο η κίνηση της Γαλλίας έχει ανοίξει την όρεξη Αγγλίας, Ιταλίας και Ρω-
 σίας, σπεύδουν κι αυτές για παρόμοιες συμφωνίες με τη νέα Τουρκία.  
      Οι μουσουλμανικοί πληθυσμοί της Ανατολής, της Αραβίας, των Ινδιών έχουν απαρνηθεί το σουλτανικό καθεστώς κι έχουν προσκολληθεί στον Κεμάλ.
      Οι Τούρκοι, μαθαίνουν ακόμα οι Έλληνες στο Παρίσι, έχοντας σώσει την Ά-γκυρα, δεν δέχονται καμιά συζήτηση για συμβιβασμό. 
      Οι Γούναρης – Μπαλτατζής στις 12 Οκτωβρίου ζητούν από τον Πρωθυπουργό της Γαλλίας Μπριαν το δικαίωμα νηοψίας για τον έλεγχο μεταφοράς όπλων και λοιπών εφοδίων. Ο Μπριάν από γαλατική ευγένεια αναλύεται σε παρηγορητικούς λόγους και ευχές, αλλά για το θέμα τους δίνει αποκαρδιωτική απάντηση. 1) Είναι αδύνατο να συγκατατεθεί στο αίτημά τους για νηοψία. 2) Σε όλη τη Γαλλία είναι διάχυτη μια έντονη δυσαρέσκεια για την επιστροφή του Κωνσταντίνου, 3) Η Συν-θήκη των Σεβρών πρέπει να θεωρείται ως μη υπάρχουσα. Και 4) Ανάγκη ειρήνευσης με ελληνικές παραχωρήσεις. Τα ‘ακούνε’ ξανά για τον Κωνσταντίνο,
                                                                   αλλά δεν κάνουν ρούπι πίσω – όλα κι όλα!
      Απογοητευμένοι από τη Γαλλία Γούναρης και λοιποί μεταβαίνουν στις 15 Ο-κτωβρίου στο Λονδίνο. Οι Άγγλοι τους έχουν ακόμα ανάγκη στη Μ. Ασία, να κρα-τούν σε απόσταση τον Κεμάλ από τα Στενά. Ακούν καλά λόγια, αλλά μόνο λόγια.
      Μπρος στα δύσκολα ο Γούναρης στις 20 του μηνός αποφασίζει να εμπιστευτεί τα ελληνικά συμφέροντα μόνο στην Αγγλία και όχι γενικά στην Αντάντ. Η Αγγλία συνιστά αποχώρηση από τη Μ. Ασία. Ο Γούναρης δέχεται με τον όρο να προστα-τευτούν οι χριστιανικοί πληθυσμοί της Μ. Ασίας. Η Αγγλία δεν δεσμεύεται ούτε και γι’ αυτό! Και τονίζουν ότι ήταν λάθος τους που απέρριψαν το σχέδιο ειρήνευ-σης του περασμένου Μαρτίου στο Λονδίνο και τώρα τα πράγματα, μετά την από-τυχία της πορείας τους  προς την Άγκυρα, είναι πολύ δυσκολότερα. Το αίτημα για δάνειο δεν απορρίπτεται, αλλά και δεν ευοδώνεται. Στις 9 Δεκεμβρίου ο Λόυδ Τζωρτζ παρέπεμψε το θέμα στους χρηματιστηριακούς κύκλους του Λονδίνου, που μαζί με τους άλλους του Παρισιού δεν είναι καθόλου ευνοϊκά διατεθειμένοι με ελληνική παρουσία στη Μ. Ασία. Και δάνειο δε χορηγείται.
      Τελικά, το ελληνικό αίτημα παραπέμπεται να συζητηθεί στη Συνδιάσκεψη των
Καννών της Γαλλίας 22 – 31 Δεκεμβρίου 1921. 
      Η ελληνική αντιπροσωπεία στη συνέχεια επισκέπτεται τη Ρώμη. Η ρώμη ανέ-καθεν ήταν αντίθετη με την ελληνική παρουσία στη Μ. Ασία. Ακριβέστερα, αντί-ζηλος: ήθελε αυτή να πάρει τη Σμύρνη. Το ξέρει αυτό η ελληνική αντιπροσωπεία. Αλλά ο Γούναρης θέλει να επισκεφθεί και τους τρεις ηγέτες της Αντάντ. Ο Ιταλός πρωθυπουργός Μπονόμι είναι κάθετος: ‘έτσι που τα κάματε με τον Κωνσταντίνο, που τον επαναφέρατε παρά τις προειδοποιήσεις της Αντάντ και μετά ριχτήκατε με το έτσι θέλω σε ακόμα χειρότερες δραστηριότητες, τώρα πρέπει να κάμετε μεγάλες υποχωρήσεις’. Ο Γούναρης κάνει κι εδώ ό,τι και στις άλλες δυο πρωτεύουσες: εξαπολύει την ευφράδειά του – σε αυτό είναι ασυναγώνιστος – στο θέμα της προ-στασίας των χριστιανικών πληθυσμών της Μ. Ασίας. Διεκτραγωδεί με δραματικό τρόπο τη συμφορά που τους περιμένει. ‘Ο Μπαινάκης κι ο Βγαινάκης’ – ο Ιταλός πρωθυπουργός δεν ακούει τίποτα.
      Είναι περίεργο, στο θέμα αυτό, της προστασίας των χριστιανικών πληθυσμών, και οι τρείς της Αντάντ είναι αρνητικοί. Περίεργο, το λιγότερο. Θα φανεί.
      Στη διάρκεια της Συνδιάσκεψης των Καννών, 22 – 31 Δεκεμβρίου 1921, είναι να συζητηθεί και το ελληνομικρασιατικό – τελευταία αμυδρή ελπίδα της ελληνικής αντιπροσωπείας. Όμως, πριν έρθει η σειρά του, δημιουργείται πολιτική κρίση στη Γαλλία, παραιτείται ο πρωθυπουργός Μπριάν. Ώσπου να ξεπεραστεί η κρίση, πέ-ρασαν ημέρες αγωνίας. Που κορυφώθηκε περισσότερο, όταν ορίστηκε ο νέος πρω-θυπουργός: ο  Ραϊμόν Πουανκαρέ, φιλότουρκος και πολέμιος της ελληνικής παρου-σίας στη Μ. Ασία.
      Στις 15 Ιανουαρίου 1922 καλεί την ελληνική αντιπροσωπεία. Αυτός κι αν τα εί-πε έξω από τα δόντια! «Κωνσταντίνο εσείς; Άρνηση εμείς. Είμαστε εναντίον της πα-ρουσίας σας στην Ανατολική Θράκη και στη Μικρά Ασία». Διπλός ταμπλάς!
      Τους το λένε στα ίσια: δε θέλουν να ακούνε τον συγκεκριμένο Κωνσταντίνο βασιλιά στο θρόνο της Ελλάδας. Το αναφέρουν στην Αθήνα οι ακροατές κυβερ-νητικοί; Εισηγούνται καμιά κίνηση; Όχι, ποιος τολμάει!
      Μετά τη Συνδιάσκεψη στις Κάννες της Γαλλίας Γούναρης και λοιποί φεύγουν ξανά για το Λονδίνο. Εκεί συναντούν αδιαφορία. Ούτε για διπλωματική υποστή-ριξη ακούν καλό λόγο ούτε για οικονομική βοήθεια. Σε υπόμνημά του προς τον
                                                                  υπουργό εξωτερικών Κόρζον ο Γούναρης σημειώνει μεταξύ άλλων ότι, ‘‘αν η Ελλάδα δε λάβει ικανή πολεμική και οικονομική  βοήθεια, η ελληνική κυβέρνηση είναι αναγκασμένη να εγκαταλείψει τη Μ. Ασία. Αυτό θα θέσει σε κίνδυνο το καθεστώς των Στενών’’. Με το τελευταίο ο Γούναρης εκβιάζει την αγγλική κυβέρ-
νηση. Αλλά καμιά απάντηση ούτε και μετά το υπόμνημα. Αυτό, επειδή η Αγγλία βρίσκεται σε μυστική διαπραγμάτευση για το καθεστώς των Στενών με ανθρώπους
της σουλτανικής και της κεμαλικής Τουρκίας.
      Τέλος, ύστερα από σχεδόν πέντε μήνες απουσία από τη χώρα και διαμονή σε Γαλλία, Αγγλία και Ιταλία για προβολή των ελληνικών προβλημάτων και αιτημά-των, Γούναρης και λοιποί επιστρέφουν στην Αθήνα στις 21 Φεβρουαρίου χωρίς καμιά επιτυχία: ούτε διπλωματική συμπαράσταση ούτε οικονομική ενίσχυση. Κι ο Βενιζέλος ως πρωθυπουργός έλειπε μήνες από την Ελλάδα στα συμβούλια σε Πα-ρίσι και Λονδίνο, αλλά επέστρεψε με ‘την Ελλάδα των δυο ηπείρων και των πέντε θαλασσών’! Δηλαδή με τη Συνθήκη των Σεβρών στα χέρια! Και με μια διεθνή ανα- γνώρισή του ως πολιτικού ηγέτη: ο ιστορικός Ουέλς στην ‘Παγκόσμια Ιστορία’ του σημειώνει ότι ‘στα πολυάνθρωπα Συνέδρια της Ειρήνης – πολυάνθρωπα με την έν-νοια ότι αρχηγοί κρατών από όλο τον κόσμο με αιτήματα είχαν συρρεύσει – στο  Παρίσι δυο πολιτικοί ηγέτες ξεχώρισαν, ο Βενιζέλος και ο Λένιν’. Άσε που ο Κλεμανσό της Γαλλίας είπε για το Βενιζέλο ότι ‘είναι ένας μεγάλος πολιτικός μιας μικρής χώρας!’ Ενώ ο Γούναρης επέστρεψε άδειος και με τη θλιβερή διαπίστωση ότι η Αντάντ έχει… ‘τουρκέψει’. Άρα δεν αρκεί μονάχα να απουσιάζεις μήνες από τη χώρα σου, για να γίνεις καλύτερος από τον αντίπαλό σου. Με καλύτερο έργο γίνεσαι καλύτερος. Χωρίς τέτοιο έργο μένεις πίσω. ο Γούναρης έμεινε πίσω. Την αιτία που λέγεται Κωνσταντίνος, όπως απεριφράστως τους αποκάλυψε ο Πουανκα-ρέ, στον ίδιο και στη λοιπή αντιπροσωπεία, την καταχωνιάζουν. Τα προβλήματα ό-μως, όπως η διπλωματική απομόνωση και η οικονομική δυσπραγία, δεν καταχω-νιάζονται. Αντίθετα, φουντώνουν. Φίλοι δεν υπάρχουν και το μέτωπο θέλει λεφτά.
      Αλλά ο αντιβενιζελισμός, αντιβενιζελισμός. Λίγο πριν από την επιστροφή και καθώς φτάνουν στην Αθήνα τα μαύρα μαντάτα από το εξωτερικό, οι διώξεις κατά των βενιζελικών πολλαπλασιάζονται. Μαγκουροφόροι τραμπούκοι επιτίθενται με μανία κατά πολιτικών αντιπάλων. Φτάνουν να επιχειρήσουν δολοφονία του γέρο-ντα ναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη στο γραφείο του με βίαιες/σβουριχτές μα-γκουριές. Συλλαμβάνονται και προφυλακίζονται ο βέρος βενιζελικός πολιτικός Αλέξανδρος Παπαναστασίου και πέντε ακόμα συνεργάτες του για ‘το Δημοκρατικό Μανιφέστο’, που δημοσίευσαν και στο οποίο μεταξύ άλλων σημείωναν: «Η Ελλάς είναι δημιούργημα του πνεύματος, των μόχθων και των αγώνων των τέκνων της. Δεν είναι βασιλικόν τιμάριον και δεν μπορεί ποτέ να γίνει ανεκτόν να θυσιασθεί και το ελάχιστον τμήμα αυτής χάριν προσωπικών βασιλικών συμφερόντων». Χαμός γίνεται στην Αθήνα. Πέρα από τη σύλληψη και προφυλάκιση των όσων υπογράφουν ‘το Δημοκρατικόν Μανιφέστον’ «επί εξυβρίσει του βασιλέως», όπως λέει το κατηγο-ρητήριο, πέρα από αυτό λέω, κουμπουροφόροι τραμπούκοι δολοφονούν τον βενιζε-λικό δημοσιογράφο Ανδρέα Καβαφάκη, που δημοσίευσε ‘το Μανιφέστο’. Αυτά τα ‘έργα’ φτάνουν έξω και προλαβαίνουν την αντιπροσωπεία στη Ρώμη και τρώει κα-τσάδα ο Γούναρης από τον εκεί Άγγλο πρέσβη. Είναι κι αυτά τα ‘έργα’ που επιβά-ρυναν τη θέση του εκεί έξω. Παρ’ όλα αυτά η τρομοκρατία συνεχίζεται.
      Η μεγάλη σφίξη, το οικονομικό, είναι ο μεγάλος πονοκέφαλος. Ούτε δάνειο ού-τε τίποτα. Ωστόσο, υπήρξε μια βρύση, από την οποία δεν μπόρεσαν να πιουν. Να
                                                                  πώς έχει το πράγμα. Το 1920, επί Βενιζέλου, με την υπογραφή του βασιλιά Αλέ-ξανδρου τότε συνομολογήθηκε δανειοδότηση της χώρας από την Αμερική με κάτι δεκάδες εκατομμύρια δολάρια. Ίσαμε να ‘χαρτωθεί’ το δάνειο από το αμερικανικό δημόσιο, ο Αλέξανδρος πέθανε, ο Βενιζέλος έχασε. Το δάνειο εγκρίθηκε και περί-
μενε. Τι; Την υπογραφή του Κωνσταντίνου ότι επανήλθε στο θρόνο του.  Δεν τη δί-νει ο Κωνσταντίνος με τίποτα! Με τη δικαιολογία ότι δεν υπέβαλε ποτέ παραίτηση. Βρε εδώ πεθαίνει η χώρα! Δεν τονε μέλει. Οι της κυβέρνησης τον ταυτίζουν με τη χώρα, τον ίδιο δεν τονε μέλει!  Δυο ή τρεις φορές πήγε και τον ικέτεψε ο ίδιος ο Γούναρης. Τον απέπεμψε και τις δυο ή τρεις φορές. ‘Μικρόνουν και πείσμονα’ τον χαρακτήριζαν πολλοί. Ή λαϊκιστί ‘Ντουβάρ πασά’ Πέρασαν οι προθεσμίες, χάθηκαν τα εκατομμύρια δολάρια. Δεν τόλμησε κανείς να τον… ‘πείσει’.  
                                                                    *
ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ δεν είναι καθόλου καλά. Οι σύμμαχοι, φως φανάρι, εγκατα-λείπουν την Ελλάδα. Ο στρατός στη Μ. Ασία μένει αδρανής. Ένα κίνημα, ο πασιφισμός (=φιλειρηνισμός, από το pax, γεν. pacis=ειρήνη και facio=κάμνω), διαβρώνει το μαχητικό φρόνημα των ανδρών. Καλός ο φιλειρηνισμός ποιος λέει όχι, αλλά την ώρα που ο απέναντι έχει υψωμένο εναντίον σου το μαχαίρι;! Την ίδια διάβρωση προκαλεί και η προπαγάνδα των αριστερών περί ιμπεριαλιστικού πολέ-μου και κατάκτησης/κατοχής ξένων εδαφών. Για τους τρεις της Αντάντ ναι, είναι κατάκτηση/ κατοχή ξένων εδαφών, αλλά αυτά έχει ένας πόλεμος: ‘ουαί τοις ηττη-μένοις’(=αλίμονο στους νικημένους). Για την Ελλάδα όχι, δεν είναι κατάκτηση /κατοχή ξένων εδαφών, είναι απελευθέρωση ομαίμων σκλάβων αδελφών Ελλήνων – το έχουμε εξηγήσει αυτό, να μην το επαναλαμβάνουμε. Αυτά τα ιστορικοεθνολο-γικά της Μ. Ασίας τα ξέρει η ηγεσία της ελληνικής Αριστεράς και πολύ περισσότε-ρο η ηγεσία της ΕΣΣΔ. Ξέρουν την ιστορική αλήθεια. Αλλά η αλήθεια αλέθεται στις μυλόπετρες της πολιτικής σκοπιμότητας. Το ελληνικό της Μ. Ασίας  το παίρ-νει σβάρνα η αντιανταντική πολιτική της ΕΣΣΔ. Η ελληνική αριστερά δεν διαφο-ροποιείται – ΕΣΣΔ ήταν αυτή, ‘κάτω οι εθνότητες’.
 Από την άλλη οι πληροφορίες για ενδυνάμωση και αδιαλλαξία του Κεμάλ δη-μιουργούν κλίμα δυσάρεστο για τον ελληνικό στρατό. Αβεβαιότητα για το αύριο του ελληνομικρασιατικού. Η αβεβαιότητα διαπερνά και την πανελλήνια πολιτική, ελλαδική και μικρασιατική. Και την της Πόλης.
Στην Πόλη ιδιαίτερα πολιτικοί και στρατιωτικοί, εν ενεργεία και απότακτοι βε-νιζελικοί, από νωρίς πήραν να ψυχανεμίζονται τις άσκημες για την Ελλάδα διαθέ-σεις των δυνάμεων της Αντάντ. Λίγο καιρό μετά τις εκλογές και το δημοψήφισμα παρατήρησαν ότι από το συμμαχικό κυβερνείο της Πόλης απουσιάζει η ελληνική σημαία, που ως χθες και προχθές κυμάτιζε ανάμεσα στις άλλες των συμμάχων. Από τον καιρό της θριαμβευτικής εισόδου στην Πόλη του νικητή συμμαχικού – και ελληνικού σημειωτέον – στρατού! Και τους ζώνουν τα φίδια. Και προχωρούν στην ανασύσταση της οργάνωσης ‘Εθνική Άμυνα’. Με σκοπό αφενός να προλάβουν /παρεμποδίσουν ενδεχόμενη απόφαση της κυβέρνησης για εγκατάλειψη της Μι-κράς Ασίας και αφετέρου να εξουδετερώσουν προσχήματα και προφάσεις των Δυ-νάμεων της Αντάντ για τυχόν ανθελληνικές αποφάσεις τους μετά το εκλογικό αποτέλεσμα της 1/11/20.
Τον Ιούνιο του 1921 εκπρόσωπος της ‘Εθνικής Άμυνας’ συναντιέται με εκ-προσώπους σωματείων της Σμύρνης και με άλλους της Μητρόπολης και συζητούν για το εθνικό θέμα, τη σωτηρία της Μ. Ασίας. Κι αποφασίζουν να αναθέσουν 
                                                          στον Βενιζέλο στο εξωτερικό την εκπροσώπηση των Αλυτρώτων της Μ. Ασίας και  του τηλεγραφούν την απόφασή τους. Αλλά το τηλεγράφημα δε φεύγει από τη Σμύρνη. Το κατακρατεί, μαθεύτηκε αργότερα, ο Στεργιάδης. Το μάτι της Αγγλίας.
Η θερινή προέλαση του ελληνικού στρατού προς  Άγκυρα – σαν ένα είδος ‘πά-
με, παιδιά’!– αναστέλλει την περαιτέρω δραστηριότητα της ‘Εθνικής Άμυνας’. Έρχεται κι εκείνη η δήλωση του Λόυδ Τζωρτζ στην αγγλική βουλή μετά τις επιτυ-χίες του ελληνικού στρατού στα πεδία των μαχών – ποια πεδία, λες πεδία και πάει ο νους σου σε κάμπους και πεδιάδες, ποια πεδία, πεδία λες την κακοτράχαλη κόλαση του Ταμπούρ Ογλού, της Σαπάντζας και του Καλέ Γκρότο;! Πεδία τα λες αυτά;!– η δήλωση λέω του Άγγλου πρωθυπουργού: «Η Ελλάς νικώσα τον Κεμάλ δεν δύναται να αρκεσθή εις τα συμφωνηθέντα εν τη Συνθήκη των Σεβρών, αλλά δέον όπως τύχει περαιτέρω ικανοποιήσεως» και διαχέει τέτοιο κλίμα ευφορίας, που θεωρούνται περιττές οποιεσδήποτε ‘αμυνιτικές’ δραστηριότητες. Το «Η Ελλάς νικώσα τον Κεμάλ…» και τα λοιπά και τα λοιπά δεν προέρχεται από έναν οποιονδήποτε, αλλά από την Αγγλία! Πετάς ή δεν πετάς από ενθουσιασμό κι ελπίδες;! Και ‘επικοινωνώντας’ το μάλιστα καταλλήλως η κυβέρνηση, πετάς και πάρα πετά, ακόμα και ‘αμυνίτης’ να είσαι!
Μετά όμως το οιου κράτους. Πληθυσμιακή σύνθεση πολυφυλετική, οργάνω-ση δημοκρατική, προσανατολισμός ευρωπαϊκός και με καιρό με καιρό πολιτική και οικονομική ένωση με την απέναντι πλευρά του Αιγαίου, την Ελλάδα! Και σπεύ-δουν αμέσως να αναθέσουν στον Ελευθέριο Βενιζέλο στο εξωτερικό να μεσολαβή-σει στην αγγλική κυβέρνηση να υποστηρίξει μια τέτοια κίνηση. Για να μην κομμα τικοποιηθεί η προσπάθεια με την εμφανή ανάμειξή του, ο Βενιζέλος συμβουλεύει να συγκροτηθεί επιτροπή και αυτός να μεσολαβήσει να γίνει ευμενώς δεκτή από τον Λόυδ Τζωρτζ. Αυτό και έγινε. Και όσο για ηγέτη της κίνησης υποδεικνύει τον Στεργιάδη. Απευθύνονται σε αυτόν κι αυτός τους υποδεικνύει να οργανωθούν ‘εν πνεύματι νομιμοφροσύνης’ και υπακοής εις αυτόν. Τα περί σωτηρίας του μικρα-σιατικού ελληνισμού, που είναι κύρια επιδίωξη της ‘Μικρασιατικής Άμυνας’ – έτσι μετονομάστηκε τώρα η ‘Εθνική Άμυνα’ – δεν είναι στις προοπτικές του. Απευθύ-νονται στον αρχιστράτηγο Παπούλα να ηγηθεί της ανακήρυξης της Ιωνίας σε αυτόνομο κράτος. Ο Παπούλας δεν αρνείται, αλλά ως σωστός στρατιώτης θα ζη-τήσει από την ελληνική κυβέρνηση την έγκριση για μια τέτοια κίνηση. Βασιλικός ο Παπούλας, αλλά από ό,τι είδε κι άκουσε κι έζησε κατά την αρχιστρατηγία του, έκρινε ότι πάνω από όλα είναι η πατρίδα, τίποτε άλλο. Ούτε κόμματα ούτε πρό-σωπα, τίποτα, παρά μόνο η πατρίδα! Αυτά όλα μέχρι Δεκέμβριο του 1921.
   Στις 8 Φεβρουαρίου 1922 ο εκπρόσωπος της ‘Μικρασιατικης Άμυνας’, Σιώτης το όνομα, έχει νέα συνάντηση με τον Παπούλα και του επιδίδει υπόμνημα, στο ο-
ποίο η Επιτροπή της ‘Μικρασιατικής Άμυνας’ εκθέτει τους λόγους που καθιστούν αναγκαίο το «αυτονομιακό κίνημα». Χαρακτηρίζει «ολεθρίαν» την απόφαση από-συρσης του ελληνικού στρατού από τη Μ. Ασία, διότι αυτός είναι «το μόνον μέσον δι’ ου θα ήτο δυνατόν να καταστούν σεβαστά τα αυτονομιακά προνόμια». Χωρίς αυ-
τόν «ο μικρασιατικός και κωνσταντινουπολιτικός ελληνισμός θα υποστεί εξοντωτι-κήν εκ μέρους της Τουρκίας και των εχουσών συμφέροντα προς τούτο Δυνάμεων Γαλλίας και Ιταλίας δίωξιν…Μόνον εν κίνημα πατριωτικόν αποσπών την προσοχήν του Έθνους από των εσωτερικών διενέξεων, συνενούν όλας τας προσπαθείας όλων των δυναμένων να εργασθώσιν εν τη πατριωτική προσπαθεία και συνεγείρον το Πανελλήνιον, δύναται να μας σώση». Καίριες παρατηρήσεις, θανάσιμη αγωνία.
                                                          
   Και προχωρούν στο διαδικαστικό: 1) Ο Παπούλας ως ηγέτης του κινήματος και του νέου μικρασιατικού κράτους θα διοργανώσει συλλαλητήριο του λαού της Σμύρνης. 2) Θα διακηρύξει urbi et orbi, στην πόλη και στον κόσμο, κυρίως στον κόσμο των Μεγάλων Δυνάμεων, την ίδρυση του Ιωνικού κράτους.
      Όμως στις 3 Μαρτίου 1922 έρχεται απάντηση του υπουργού στρατιωτικών Θε-οτόκη στο σημείωμα/ερώτημα του Παπούλα. Λέει η απάντηση: «Η ενδεδειγμένη α-πάντησις προς τους εν Κωνσταντινουπόλει (Κωνσταντινουπολίτες είναι οι ηγέτες της κίνησης) είναι η εξής: Η πατρίς μάχεται. Πας Έλλην έχων καρδίαν πατριώτου εν έχει καθήκον, να σπεύση εις βοήθειαν του αγώνος. Είτε στρατευόμενος είτε συνεισφέ
ρων αρωγήν. Πας δυνάμενος να συντελέσει εις τοιαύτην ενίσχυσιν του αγώνος δεν έχει ανάγκην ούτε διαπραγματεύσεων ούτε συμφωνιών».{Κ. Χ΄΄αντωνίου, ό. π.} Και μπαίνει τέρμα στις εναγώνιες συζητήσεις για ίδρυση αυτόνομου Κράτους της Ιωνίας. Η Αθήνα αποστρέφει την κεφαλή από τις ως επίδοξες πρωτεύουσες Σμύρνη και  Πόλη…
      Στις 8 Μαρτίου ο Παπούλας, ενοχλημένος από την αντίδραση της κυβέρνησης στα σχέδια της ‘Μικρασιατικής Άμυνας’, τα μοναδικά για τη σωτηρία του Ελληνι-σμού της Ανατολικής Θράκης και της Μικράς Ασίας, υποβάλλει την παραίτησή του. Αλλά η παραίτησή του δε γίνεται δεκτή.                           
                                                              *
ΣΤΙΣ 9 ΜΑΡΤΙΟΥ συνέρχεται στο Παρίσι η Διάσκεψη των υπουργών εξωτερι-
κών των χωρών της Αντάντ, Αγγλίας, Γαλλίας και Ιταλίας. Διαβιβάζουν αμέσως στους δυο εμπολέμους, Έλληνες και Τούρκους, πρόταση ανακωχής τρίμηνης διάρ-κειας, νεκρή ζώνη 10 χιλιομέτρων μεταξύ των αντιπάλων, επιτηρούμενη από δια-συμμαχική στρατιωτική επιτροπή. Στη συνέχεια η Διάσκεψη θα συντάξει σχέδιο ει-
ρήνευσης, που θα ψηφιστεί και θα περιληφθεί στη Συνθήκη Ειρήνης. Αυτή την πρόταση κάνουν οι υπουργοί της Αντάντ. Και ρωτούν: ‘Γίνεται δεκτή;’
Η Ελλάδα λέγει ναι – ήδη στο Λονδίνο ο Γούναρης είχε φτάσει να δεχτεί έως και την αποχώρηση του ελληνικού στρατού από τη Μ. Ασία.
Η Τουρκία, ο Κεμάλ, επιφυλάσσεται να ιδεί τους όρους του σχεδίου ειρήνευ-σης. Ήδη έχει υπαγορεύσει τους όρους του ο Κεμάλ στη ‘σύμμαχό’ του Γαλλία για λογαριασμό της διάσκεψης.
Συνέχεια στη Διάσκεψη στο Παρίσι πέφτει πολύ αγγλογαλλικό μαλλιοτράβηγ-μα για την Αν. Θράκη και για την προστασία των μειονοτικών πληθυσμών της, τουρκικής πλέον, Μ. Ασίας – η Συνθήκη των Σεβρών, φευ!, πάει τελείωσε.
Ιδού, λοιπόν, το σχέδιο που τελικά καταφέρνουν να συντάξουν: 1) Η Αν. Θρά-κη αποστρατιωτικοποείται και μόνο στη χερσόνησο της Καλλίπολης υπάρχει συμ-μαχικός στρατός, μαζί και ελληνικός. 2) Η Κωνσταντινούπολη επανέρχεται στους
Τούρκους – για κοιτάτε ένα σκεπτικό γι’ αυτή την επιστροφή της Πόλης στους Τούρκους: «Επιθυμεί – η Διάσκεψη – να αποκαταστήση το τουρκικόν έθνος εις τα εδάφη, άτινα δύνανται να θεωρηθώσιν ως ανήκοντα εις αυτό, μετά της Κωνσταντι-νουπόλεως, της ενδόξου και ιστορικής αυτού πρωτευούσης»! Πολύ ακριβά πουλάει
ό,τι πουλάει ο Κεμάλ στους τρεις της Αντάντ! Τους ακούς τι λένε; Ιστορική πρωτεύουσα της Τουρκίας η Κωνσταντινούπολη! Τα χίλια και βάλε χρόνια ελλη-νοβυζαντινή Ιστορία δε μετράνε! Αλλά είπαμε, το ωμό κυνικό συμφέρον της στιγ-μής διέπει τις διακρατικές σχέσεις – do ut des!  Προχωρούμε: 3) Τα Στενά παρα-μένουν στους Άγγλους – αυτά και η βόρεια Μεσοποταμία με τα πετρέλαια μένουν στους Άγγλους με ένα βαρύ τίμημα: την από μέρους τους εγκατάλειψη των Ελ-
                                                           λήνων. 4) Ο ελληνικός στρατός δεν έχει θέση πλέον στη Μ. Ασία, θα αποχωρήσει και από τη Σμύρνη σε τέσσερις μήνες από την υπογραφή της Συνθήκης Ειρήνης – όχι από τη συμφωνία της ανακωχής, αλλά από τη Συνθήκη Ειρήνης. 5) Οι Μεγάλες Δυνάμεις(!) δεν αναλαμβάνουν καμιά δέσμευση για μέτρα προστασίας του ελληνι-κού πληθυσμού της Μ. Ασίας – αυτό υπαγόρευσε και επέβαλε ο υπουργός εξωτερι-κών της Γαλλίας κατ’ εντολή του φιλότουρκου πρωθυπουργού Πουανκαρέ, που επιχειρηματολογώντας υποστήριζε ότι τυχόν μέτρα προστασίας των μειονοτήτων «θα εξήπτον τον φανατισμόν των Τούρκων». Ενώ χωρίς τέτοια μέτρα οι Τούρκοι θα ήταν ελεήμονες έναντι των μειονοτήτων!...
Ο Κεμάλ προσφέροντας γενναία ωφελήματα στους τρεις της Αντάντ έχει πάρει
το ελεύθερο από μέρους τους να προχωρήσει με το δικό του τρόπο, αν μπορέσει, στην οριστική εκκαθάριση της εθνικιστικής Τουρκίας του  από αλλοεθνείς μειονό-τητες, ιδιαίτερα από τους Έλληνες, Ελλαδίτες και Μικρασιάτες, γιατί αυτοί είναι που γυρεύουν μερτικό από τη Μικρά Ασία.        
Στις 15 Μαρτίου η Διάσκεψη των Παρισίων υποβάλλει επισήμως το σχέδιο στην Ελλάδα και στην Τουρκία. Να το ψηφίσουν τα νομοθετικά τους όργανα/σώ-ματα, η Βουλή των Ελλήνων, η Εθνοσυνέλευση των Τούρκων.
Οι Τούρκοι είναι στο ‘ναι μεν, αλλά’. Ζητούν συντόμευση των διαδικασιών, να αρχίσουν την αποχώρηση οι Έλληνες από Εσκή Σεχήρ, Κιουτάχεια, Αφιόν Καρα-χισάρ όχι σε τέσσερις μήνες από την υπογραφή της ανακωχής, αλλά σε δεκαπέντε ημέρες! Ένας κυβερνητικός ανασχηματισμός στην Αγγλία – αλλάζει ο υπουργός εξωτερικών – καθυστερεί τη διαπραγμάτευση για την ανακωχή.
Οι Έλληνες πολίτες, πολιτικοί, βουλευτές, υπουργοί αγανακτούν, οργίζονται, βρίζουν τους συντάκτες του σχεδίου ειρήνευσης, κυρίως την Αγγλία! Στη Βουλή οι βουλευτές, συμπολίτευση και αντιπολίτευση, αρνούνται να το εγκρίνουν. Ο υπουρ-γός εσωτερικών Νικ. Στράτος επιτίθεται κατά του πρωθυπουργού Γούναρη και τον κατηγορεί ότι στο Λονδίνο υποσχέθηκε αποχώρηση από τη Μικρά Ασία. Περνούν ημέρες φιλονικίας, αντιπαράθεσης, έριδας, γκρίνιας.
Στη φάση αυτή ο υπουργός οικονομικών Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης, μπρος στον κίνδυνο οικονομικής κατάρρευσης της χώρας, αφού η στρόφιγγα της Αντάντ έχει κλείσει, αυτός βρήκε λεφτά! Με ένα ψαλίδι κόβει στα δυο ένα χαρτονόμισμα, το ένα φυλάσσεται στην Τράπεζα, που θα το κάμει ομόλογο για τον ιδιοκτήτη, και το άλλο κυκλοφορεί στο ήμισυ της αξίας. Και δίνεται εντολή πάραυτα την ίδια ημέρα 24 Μαρτίου 1922 να κοπούν στη μέση όλα τα κυκλοφορούντα χαρτονομίσματα. Αυτό, το ‘την ίδια εκείνη ημέρα’, για να μην έχουν χρόνο στη διάθεσή τους οι ‘παίχτες’ λεφτών να κερδοσκοπήσουν. Ακόμα και σήμερα οικονομολόγοι βρίσκουν έξυπνη τη λύση Πρωτοπαδάκη. Με το αναγκαστικό αυτό δάνειο η χώρα εξοικονο-
μεί πάνω από ένα δισεκατομμύριο και καλύπτει τι ζόρικες ανάγκες της για κάμπο-σον καιρό, σώζεται από την άμεση κατάρρευση. Μετά βλέπουμε. 
Στις 28 Μαρτίου ο Γούναρης μεταβαίνει στη Γένοβα, όπου συνέρχεται η Διε-θνής Διάσκεψη με αντικείμενο την ευρωπαϊκή οικονομία και τις σχέσεις Δύσης –
ΕΣΣΔ. Ελπίζει ότι οι ισχυροί σύμμαχοι θα τον ακούσουν να αναπτύσσει τα επι-χειρήματά του τουλάχιστον υπέρ της προστασίας των Χριστιανών Ελλήνων κατοί-κων από αιώνες της Μ. Ασίας. Ούτε που του έδωσαν σημασία. Και το μικρασιατι-κό δεν ήταν γραμμένο στον πίνακα των θεμάτων. Η τύχη του μικρασιατικού ελλη-νικού πληθυσμού είναι αμελητέο θέμα μπρος στα ανταλλάγματα από τον Κεμάλ.
Σε 15 ημέρες, 13 Απριλίου 1922, επιστρέφει άπρακτος ο Γούναρης από Γένοβα
                                                           και τρεις ημέρες αργότερα διαβεβαιώνει την αντιπροσωπεία της ‘Μικρασιατικής Άμυνας’ ότι η Ελλάδα δεν θα εγκαταλείψει τη Μικρά Ασία, όσο κι αν συναντάει δυσχέρειες. Πού βασίζεται; Το ερώτημα γίνεται πιο έντονο, αν ακούσουμε την κυ-βερνητική ανακοίνωση της 24ης Απριλίου: «Η κυβέρνησις συμφωνούσα τελείως με την καθολικήν συνείδησιν περί του όλως αδυνάτου της εκκενώσεως των Μικρασιατι-κών εδαφών, άνευ προηγουμένης παγιώσεως αυτόθι καταστάσεως ικανοποιούσης τας εθνικάς βλεψεις του Μικρασιατικού λαού κατά το ανώτατον εφικτόν όριον κλπ κλπ»{Κ. Χ΄΄αντωνίου, ό.π.],για όλους αυτούς τους λόγους, λέει, δεν μπορεί να διατάξει εκκένωση της Μικράς Ασίας. Μόνο που ‘όλοι αυτοί οι λόγοι’ δεν είναι ούτε ισχυρός στρατός ούτε ισχυρή κι αμέριστη συμμαχική συμπαράσταση – στην απέ-ναντι αυλή λαλούνε τώρα αυτά! Αλλά ‘όλοι αυτοί οι λόγοι’ εδράζονται αφενός στο ότι η κυβέρνηση συμφωνεί με την καθολική συνείδηση των Ελλήνων (προφανώς) για το αδύνατο της εκκένωσης – αυτό έλειπε, να μη συμφωνεί μ’ αυτό η ελληνική κυβέρνηση, αλλά έχει τη δύναμη να το επιβάλει; Και αφετέρου (εδράζονται) σε μια προϋπόθεση για τυχόν εκκένωση, να παγιωθεί δηλαδή κατάσταση τέτοια, που να εξασφαλίζει 100% τους Μικρασιάτες Έλληνες – ποιος θα την παγιώσει την τέτοια κατάσταση;!  Λόγια! Συνιστά όμως στην αντιπροσωπεία να συνεννοείται μόνο με τον Αρμοστή Στεργιάδη – έρχεται και πέφτει στην πολιτική Βενιζέλου, γιατί κι ο Βενιζέλος την ίδια σύσταση έχει κάμει στη ‘Μικρασιατική Άμυνα’.
Στις 29 Απριλίου ο Γούναρης καταψηφίζεται στη Βουλή. Ύστερα από διάφορες
άκαρπες ψηφοφορίες ο βασιλιάς αναθέτει σχηματισμό κυβέρνησης στον Πέτρο Πρωτοπαπαδάκη και στις 9 Μαΐου ψηφίζεται η κυβέρνησή του. Γούναρης – Στρά-τος, οι δυο αντίπαλοι στην ‘Παράταξη’, παραμένουν στην κυβέρνηση υπουργός Δι-καιοσύνης ο πρώτος, υπουργός Εσωτερικών ο δεύτερος. Στα αμέσως εμπλεκόμενα στον πόλεμο υπουργεία, Στρατιωτικών και Εξωτερικών, μένουν οι ίδιοι, Θεοτόκης και Μπαλτατζής αντίστοιχα.
Τρεις ημέρες αργότερα, 12. 5. ’22, γίνεται δεκτή η παραίτηση του Παπούλα –πολύ ενόχλησε την κυβέρνηση ο Παπούλας με την επιδιωκόμενη αυτονομία της Ι- ωνίας – και τη θέση παίρνει ο αντιστράτηγος Γεώργιος Χατζηανέστης, απότακτος από το τέλος των βαλκανικών πολέμων, όχι από την κυβέρνηση Βενιζέλου, αλλά από τον ίδιο τον Κωνσταντίνο, βασιλιά και αρχιστράτηγο, λόγω αυστηρής, αυστη-ρότατης, έως απάνθρωπης, έως ανισόρροπης διοίκησης μονάδων εκ μέρους του Χατζηανέστη. Αυτόν τώρα διορίζει η κυβέρνηση αρχιστράτηγο. Ο οποίος ξηλώνει όλο το επιτελείο και το στελεχώνει με απότακτους και ‘Γκαιρλιτσαίους’ – στα χρόνια του διχασμού, το 1916, και κατά τη διάρκεια του Α΄ παγκοσμίου πολέμου το ελληνικό Δ΄ ΣΣ στη Μακεδονία προτίμησε να παραδοθεί στους Γερμανούς, που το πήγαν για ασφάλεια στην πόλη τους Γκαίρλιτς, αφενός για να μην αιχμαλωτι-
στεί από τους Βουλγάρους και αφετέρου να μη δεχτεί, ως φιλοβασιλικό, να το με-ταφέρει προσφερθέν πλοίο της Αντάντ στη Θεσσαλονίκη! – και αντικαθιστά στρα-τηγούς, αντιστρατήγους και πλήθος συνταγματαρχών. Όλοι οι καινούργιοι είναι άκαπνοι και ανίδεοι από Μικρά Ασία και πόλεμο στα εδάφη της.
Ο νέος αρχιστράτηγος Χατζηανέστης, αντί να ενισχύσει με δυο ακόμα μεραρχί-ες το νότιο μέτωπο Αφιον Καραχισάρ, όπως του υποδείκνυαν οι επιτελείς – από εκεί περίμεναν τουρκική επίθεση – αυτός αποσύρει δυο μεραρχίες και τις αποστέλ-λει στην Αν. Θράκη για μελετώμενη κατά τα μέσα Ιουνίου επιχείρηση κατά της Κωνσταντινούπολης.
      Η μελετώμενη αυτή επιχείρηση με το χαρακτήρα του αιφνιδιασμού θα είχε επιτυχία, οι Έλληνες θα έπαιρναν την Πόλη, οι άλλοι δεν είχαν στρατό εκεί, και  μακάριοι οι κατέχοντες! Να ιδείς πώς θα χόρευε ο Κεμάλ μετά! Αυτό, με αιφνι-διασμό. Αλλά η κυβέρνηση, ενθυμούμενη κάτι δηλώσεις του Λόυδ Τζωρτζ το 1921, προσέχ’ τε να ιδείτε: «Εάν αι Δυνάμεις της Αντάντ ήθελον τηρήσει απόλυτον ουδετερότητα, δεν θα ηδύναντο να αρνηθώσιν εις τον ελληνικόν στρατόν το δικαί-ωμα να καταλάβη την Κωνσταντινούπολιν, πρωτεύουσαν του εχθρού. Η υπό των Συμμάχων κατοχή της Κωνσταντινουπόλεως επιφέρει σοβαρόν και άδικον μεινέκτη-μα εις τους Έλληνας»{Κ. Χ΄΄αντωνίου, ό.π.} Και άλλη μία το 1920 προς τον τότε πρωθυπουργό Βενιζέλο τη στιγμή της υπογραφής της Συνθήκης των Σεβρών, κοίτα τι του είπε με τη χειραψία: «Και στην Πολη, κύριε Πρόεδρε! Και στην Πόλη!», ενθυ-μούμενη, λέω, αυτά η κυβέρνηση, τα δένει κόμπο σιγουριάς και, λάθος μέγα, ενη-μερώνει επισήμως την Αντάντ για τη μελετώμενη επιχείρηση. Η Αντάντ ως σύ-νολο δεν μπορεί να φανεί ότι κάνει ‘παιχνίδι’ με τους  Έλληνες εις βάρος του Κε-μάλ, τώρα που τα έχουν συμφωνημένα όλα, και η ΕΣΣΔ καραδοκεί. Και η Αντάντ ως σύνολο απαντά με τελεσίγραφο: ‘Οποιαδήποτε κίνηση θα αποκρουστεί δια των όπλων’! Η Γαλλία μάλιστα προτείνει να αποκλειστούν τα ελληνικά λιμάνια! Εκεί τελειώνει η ‘μελετώμενη επιχείρηση’. Αυτοί οι ιθύνοντες της Ελλάδας δεν είναι για πρώτο ρόλο, που κερδίζει. Είναι για δεύτερο και βάλε, που χάνει.
Να προσθέσουμε εδώ κάτι που λέει ο Τσώρτσιλ στα απομνημονεύματά του γι’ αυτή την επιχείρηση: «…Σίγουρα οι Έλληνες μπορούσαν να την καταλάβουν την Κωνσταντινούπολιν. Και μόνον η απειλή αυτή έφερε ταραχή στους Κεμαλικούς της Άγκυρας. Αναμφισβήτητο είναι ότι η κατοχή της Κωνσταντινουπόλεως από τον ελλη-νικό στρατό θα διάνοιγε νέες προοπτικές και θα διηυκόλυνε την Ελλάδα να επιτύχη ειρήνην υπό εντίμους όρους».{Κ. Χ΄΄αντωνίου, ό.π.} Τ’ ακούμε αυτό; Να σημειώσουμε ακόμα ότι το πανελλήνιο ανεξαρτήτως κόμματος, φύλου και ηλικίας με το νέο  ότι η Κωνσταντινούπολη είναι πλέον ελληνική, θα υπερπολλαπλασίαζε το δυναμισμό του! Χώρια που ο ελληνικός στρατός, εκείνος ο ελληνικός στρατός που πήγε και κυρίεψε Ταμπούρογλα, Σαπάντζες και Καλεγκρότα πέρα από το Σαγγάριο, που πάει να σκάσει που πήγαν στο βρόντο εκείνοι οι τιτάνιοι αγώνες, θα αντρειευόταν και θα έδινε ακόμα έναν τιτάνιο αγώνα να κρατήσει τον Τούρκο πέρα μακριά από την Πόλη! Πλην τώρα μένει το Αφιόν Καραχισάρ χωρίς τις επιπλέον δυο μεραρ-χίες. Θα προλάβουν να το ενισχύσουν;                 
Τον Ιούνιο μήνα διεξάγεται και η δίκη των Παπαναστασίου και λοιπών για το ‘Δημοκρατικό Μανιφέστο’ – ο αντιβενιζελισμός και οι διώξεις των δημοκρατικών πολιτών καλά κρατούν. Συνήγορος υπεράσπισης ο Γεώργιος Παπανδρέου, ο οποί-ος, να σημειώσουμε, έχει φάει μια 4/μηνη φυλάκιση, γιατί σύστησε στον Κωνστα-ντίνο να παραιτηθεί, ώστε αλλάζοντας διάθεση οι σύμμαχοι, να σωθεί ό,τι είναι
δυνατόν ακόμα να σωθεί από τη Συνθήκη των Σεβρών. Στην υπεράσπιση των κα-τηγορουμένων ‘επί εξυβρίσει του βασιλέως’ κονιορτοποίησε το κατηγορητήριο, όπως πρόσφατα παρακολουθήσαμε εκείνη τη δίκη σε συνέχειες στην εφημερίδα ‘Μεσσηνιακός Λόγος’ από τον αείμνηστο πολιτικό, βουλευτή και συγγραφέα Ηλία
Μπρεδήμα. Το κονιορτοποίησε ο Παπανδρέου το κατηγορητήριο, αλλά ήταν απο-φασισμένο: η ποινή έπεσε, τριετής φυλάκιση. Απελευθερώθηκαν σε λίγους μήνες με την επανάσταση του Πλαστήρα.
Ιούλιος μήνας 1922 και επί του εθνικού θέματος, του μικρασιατικού, η διπλω-ματία δεν έχει καταφέρει τίποτα, το σχέδιο της Συμμαχικής Διάσκεψης για ειρήνευ-ση σέρνεται ανεπικύρωτο. Τώρα η κυβέρνηση ξυπνάει κι εκείνα που αρνιόταν χθες
                                        τα αποζητάει επειγόντως: υπερφαλαγγίζει το αυτόνομο Ιωνικό Κράτος, επιδίωξη της ‘Μικρασιατικής Άμυνας’, και προτείνει την αυτονόμηση της Μικράς Ασίας! Επικεφαλής της κίνησης μπαίνει ο Αρμοστής Στεργιάδης, που προωθεί την ιδέα ενός ‘Μικρασιατικού Κράτους’, ευρύτερου εδαφικά από εκείνο της Συνθήκης των Σεβρών, υπό την ψιλή επικυριαρχία του Σουλτάνου, που θα είναι προτεκτοράτο της Αγγλίας. Ο πληθυσμός του ισότιμα ελληνικός και τουρκικός, χριστιανικός και μου-σουλμανικός.
Στις 18 Ιουλίου ο επικεφαλής της κίνησης Στεργιάδης καλεί τον κόσμο της Σμύρνης σε πάνδημο Συλλαλητήριο, στο οποίο αναπτύσσει την ίδρυση, τη λειτουρ-γία και τις δυνατότητες σταθεροποίησης του ‘Μικρασιατικού Κράτους’. Κυβέρνη-ση και Αρμοστής εργάζονται πυρετωδώς προς αυτή την κατεύθυνση, άργησαν και θέλουν να προλάβουν, είναι ο μόνος τρόπος σωτηρίας του ελληνισμού της Μικράς Ασίας.
Στις 2 Αυγούστου κοινή Συμμαχική Διακοίνωση παραπέμπει το όλο μικρασια-τικό ζήτημα στη Διάσκεψη της Βενετίας στις 18 Αυγούστου. Αυτή η χειρονομία των Συμμάχων, συνηθισμένη άλλωστε, όπως και να το κάνεις, καταλαγιάζει τη ζέση της κίνησης για ίδρυση αυτόνομου Μικρασιατικού κράτους. Περνάει δηλαδή στον κόσμο η ιδέα του ‘για άσε να ιδούμε τι θα γίνει και μ’ αυτό και μετά βλέπουμε’. Μαστόρισσα η υψηλή διπλωματία!
Το πράγμα λειτουργεί όπως το «σαλπίστε νομήν!» παλιά στο στρατό, πριν γίνει
μηχανοκίνητος, τότε που ήταν ιπποημιονοκίνητος. Έδιναν τροφή στα ζώα και συγ-
χρόνως ο σαλπιγκτής σάλπιζε ένα συγκεκριμένο ρυθμό, κι αυτά τον ‘έδεναν’ με την ταή τους, τη νομή τους. Κάθε που τα μετέφεραν στα αμπάρια από τα νησιά ή στα βαγόνια στη στεριά και τύχαινε να μην έχουν ταή να τους δώσουν, εκείνα πιάναν τις κλωτσιές και τα χλιμιντρίσματα. Τότε ο επικεφαλής πρόσταζε ιπποκό-μους και ημιονηγούς: «Σαλπίστε νομήν!»  Χτυπούσαν ‘νομήν’ κι εκείνα ησύχαζαν, περίμεναν… Και μετά ξανά μανά τα ίδια, «σαλπίστε νομήν!» Τα αντανακλαστικά του είδους ζώων και ανθρώπων τα έχει μελετήσει ο Ρώσος φυσιολόγος Ιβάν Παυ-λόφ (1849 – 1936) και  ονομάζονται παυλόφεια αντανακλαστικα ή ανακλαστικά.         
       Λοιπόν, το τι «Σαλπίστε νομήν!» έχουμε φάει, και τρώμε, κι εμείς οι άνθρωποι δε λέγεται! «Θα σε διορίσω στο δημόσιο!» ‘Α, μπράβο, πάρε ψήφους!’ «Θα σου βγάλω ένα άτοκο δάνειο!» ‘Α, ωραία, πάρε ψήφους!’ Και λοιπά και λοιπά. «Θα…», «Θα…», «Θα…». ‘Ψήφους’, ‘Ψήφους’, ‘Ψήφους’. Ψηφίζουμε και περιμένουμε ταή… Και χτυπιόμαστε μετά, που το «σαλπίστε νομήν!» το φάγαμε εμείς οι άνθρω-ποι αμάσητο. Καλά τα άλογα, μα κι εμείς;! 
      Έτσι, με τη Συμμαχική Διακοίνωση/‘Σαλπίστε νομήν!’ στις 2 Αυγούστου 1922 οι αυτονομιακές κινήσεις για Ιωνία ή Μ. Ασία δεν…πάτησαν γκάζι, στο ρελαντί
πήγαιναν για – ‘πού πάτε, παιδιά, έτσι χασομερώντας;’ ‘Βενετία, στις 18 λέμε να είμαστε εκεί. Σήμερα 13, έχουμε καιρό, θα φτάσουμε. Αλλά τι βουή να είναι αυτή πέρα βαθιά την ανατολή;!’
                                                                    *  
ΤΟΝ ΠΕΡΑΣΜΕΝΟ Μάιο αντιπρόσωπος της Κεμαλικής Τουρκίας στο Παρίσι ζητάει από τον υπουργό εξωτερικών της Γαλλίας να τύχει της υποστήριξής του η νέα υπό τον Κεμάλ Τουρκία στη συζητούμενη/σχεδιαζόμενη να συνέλθει στη Βε-νετία Συμμαχική Διάσκεψη. Απάντηση: «Η Γαλλία κατά πατροπαράδοτον παράδο-σιν υποστηρίζει την Τουρκίαν, αλλά τώρα έχει ανάγκην μιας σημαντικής επιτυχίας του τουρκικού στρατού, για να ενισχυθούν τα επιχειρήματά της». ‘Μια σημαντική
                                          επιτυχία’ ζητούν οι Γάλλοι από τους Τούρκους, να έχουν ένα ατού στα χέρια τους στη Διάσκεψη μεθαύριο να τους υποστηρίξουν. Το περιστατικό θυμίζει τον κηδε-μόνα που βάνει μέσον να βοηθηθεί το παιδί του. Και παίρνει την απάντηση: «Να γράψει και κάτι, μην παραδώσει λευκή κόλλα». Για ένα ‘κάτι’ παίρνουν να ετοιμά-ζονται τώρα οι Τούρκοι. Για ένα ‘κάτι’ πριν από τις 18 Αυγούστου. Και να ’χει και πέζος αυτό το ‘κάτι’, να μην είναι ό,τι κι ό,τι. Να είναι ‘σημαντικό’, έτσι δεν το είπαν οι Γάλλοι; Έτσι. Τι να είναι τώρα αυτό, τι να είναι… Αχ, και να ήταν το Α-φιόν, να μπορούσαν να το πατήσουν! Ή κάνα κομμάτι του! Και πιάνουν να ενισχύ-ουν τις θέσεις τους απέναντι από το Αφιόν. Ξέρουν ότι δεν είναι σε καλή κατάστα-ση ο ελληνικός στρατός, έχουν τις πληροφορίες τους, αλλά με τους Γιουνάνηδες μην ξεθαρρεύεσαι! Τους θυμάσαι, βρε, πώς σκαρφαλώσανε στο Καλέ Γκρότο και στο τσακ να βρεθούνε στην Άγκυρα! Άσε με με δαύτους, ας έχουμε το νου μας!
Όντως οι Γιουνάνηδες, ο ελληνικός στρατός απέναντι, δεν είναι στην καλύτερη κατάσταση. Ο νέος αρχιστράτηγος Χατζηανέστης έχοντας πρόθεση να συμπτύξει το μέτωπο στη γραμμή της Συνθήκης των Σεβρών, που την ανέβαλε για μετά τη Διάσκεψη της Βενετίας – αποτέλεσμα του ‘σαλπίστε νομήν’ που είπα – αλλά δε με-ρίμνησε ώστε ως τη σύμπτυξη η υπάρχουσα γραμμή μετώπου να μην έχει ελλεί-ψεις, για κάθε ενδεχόμενο. Οι επιτελείς του του σύστησαν να ενισχύσει το Αφιόν Καραχισάρ με δυο μεραρχίες, γιατί αυτό θα δεχτεί πρώτο την εχθρική επίθεση. Δεν το έπραξε, οι δυο μεραρχίες μένουν στη Θράκη.
Πληροφορίες από παρατηρητήρια και άλλες από αεροπορικές κατοπτεύσεις α-
ναφέρουν πολυάριθμα τουρκικά στρατεύματα να περιζώνουν το Αφιόν Καραχισάρ.
Τίποτα, κανένα αντίμετρο, ‘περιμένουμε’ τη Διάσκεψη της Βενετίας στις 18! 
Ο στρατός, ένα χρόνο αδρανής, έχει κουραστεί να ακούει τώρα ότι θα εγκα-ταλείψει τη Μ. Ασία, τώρα ότι θα συμπτυχθεί το μέτωπο, τώρα ότι θα δοθεί πολιτι-κή λύση. Χώρια ο κακός εφοδιασμός, η κακή καθημερινή συντήρηση, η ψυχική κόπωση, η χαλάρωση πειθαρχίας κι επαγρύπνησης. Κι απόκοντα η αντιπολεμική προπαγάνδα να τρυπάει το μυαλό και να διαβρώνει το σθένος. Οι απότακτοι κι άκαπνοι υπαξιωματικοί και αξιωματικοί, που βιαστικά βιαστικά μπήκαν στις θέσεις των μπαρουτοκαπνισμένων ομοιοβάθμων τους, που παραιτήθηκαν ή απολύθηκαν ως βενιζελικοί, είναι στη συντριπτική τους πλειοψηφία οι πιο ευεπίφοροι στα τρι-βελίσματα της αντιπολεμικής προπαγάνδας. Χώρια που έχουν ξεχάσει πώς διοικεί-ται μια στρατιωτική μονάδα. Είδαμε τι είπαν γι’ αυτούς ο Παπούλας και ο Ραγκα-βής. Να ιδούμε τώρα όχι τι είπε, αλλά τι ζήτησε από τη Στρατιά ο διοικητής μιας Μεραρχίας, της 1ης του Α΄ ΣΣ, ο υποστράτηγος Αθ. Φράγκου. Από τέσσερις συνταγματάρχες ζήτησε να αντικατασταθούν οι τρείς! Και από δώδεκα ταγματάρ-
χες ζήτησε να αντικατασταθούν οι εννέα! Καταλαβαίνει κανείς πόσο δύσκολα είναι
τα πράγματα στο μέτωπο.     
Λίγες μονάδες ξεχωρίζουν και θυμίζουν στρατό με όλη τη σημασία της λέξης, οι άλλες… Κι αυτές οι λίγες μονάδες σε λίγες ημέρες θα σώσουν την τιμή των ελ-ληνικών όπλων.             
                                                              *
ΞΗΜΕΡΩΝΟΝΤΑΣ η 13η Αυγούστου 1922, κοντά τις κονταυγές, αρχίζει η τουρκική επίθεση στο Αφιόν Καραχισάρ. Διακόσια πυροβόλα, μεγαλύτερου βελη-νεκούς από εκείνο των ελληνικών, βάλλουν ασταμάτητα – είναι η ‘βουή ανατολι-κά’, που ακούν ‘οι πορευόμενοι’ για τη Βενετία, τους…θυμόμαστε; Αφηγημα-τικό/λογοτεχνικό τεχνούργημα ήταν – Διακόσια πυροβόλα σε υπερλειτουργία για
                                            το ‘κάτι σοβαρό’ που χρειάζονται οι Τούρκοι να το ανεμίσουν μεθαύριο στη Βενετία, στις 18. Για το ‘κάτι’, που τους βγήκε το ‘όλον’!                
Δυο ώρες ασταμάτητα διακόσια πυροβόλα σφυροκοπούν τις ελληνικές γραμμές και ώρα 6 – 6,5 το πρωί ορμά πολυάριθμο τουρκικό πεζικό και ιππικό. Οι Έλληνες κρατούν, αλλά ένα σύνταγμα δυστυχώς σπάζει και τρέπεται σε φυγή. Από εδώ και πέρα η κατάσταση δύσκολα συγκρατιέται. Να σημειώσουμε μόνο ότι ο Τούρκος αρχιστράτηγος Κεμάλ είναι αυτοπροσώπως παρών και αναδιατάσσει τις μονάδες του ανάλογα με τη διαμορφούμενη κάθε στιγμή ανάγκη. Ο Έλληνας αρχιστράτηγος Χατζηανέστης 420 χιλιόμετρα μακριά ακούνητος στη Σμύρνη παίρνει κρυπτογραφικά με τον ασύρματο πληροφορίες από τις διάφορες μονάδες και με τον ίδιο τρόπο ακριβώς δίνει διαταγές στις διάφορες μονάδες. Η αποκρυπτογράφηση τώρα μιας διαταγής στο γραφείο λήψης και προώθησή της στην οικεία μονάδα απαιτεί χρόνο, ώρα και παραπάνω. Κάποιοι μιλούν για 4 και παραπάνω ώρες!  Οπωσδήποτε όμως την ώρα που φθάνει στο πεδίο της μάχης διαταγή/απάντηση σε αίτημα, αυτή ανταποκρίνεται σε άλλη, προηγούμενη, πραγματικότητα – ‘πέρυσι κάηκε, φέτος μύρισε’ που λέει η παροιμία! Από την άποψη, λοιπόν, αυτή ο ελληνικός στρατός βρίσκεται σε υποδεέστερη θέση από τον τουρκικό. Λόγος ικανός αυτός, η καθυστερημένη ανταπόκριση/διαβίβαση, να ανατρέψει καταστάσεις.
Διατάσσει ο Σωματάρχης υποστράτηγος Τρικούπης τις δείνα και δείνα Μεραρ-χίες να σπεύσουν να βοηθήσουν τα δεινώς πιεζόμενα τμήματα στην πρώτη γραμμή νοτιοανατολικά του Αφιόν, αλλά η διαταγή/έγκριση, που ζητήθηκε να δοθεί από τη
Σμύρνη, από τον αρχιστράτηγο, αργεί να φτάσει. Ασύρματος, σήματα, αποκρυπτο-γράφηση, πράματα και…θάματα. Και η κατάσταση χειροτερεύει, πάει να γίνει ανε-ξέλεγκτη. Διατάσσεται ο παρευρισκόμενος στο στρατηγείο διοικητής του 5/42 συ-ντάγματος ευζώνων Συνταγματάρχης Νικ. Πλαστήρας να σπεύσει και να αναλάβει δράση. Αυτός δεν περιμένει, διατάσσει του σύνταγμά του να ακολουθήσει κι έφιπ-πος σπεύδει στην πρώτη γραμμή να εκτιμήσει την κατάσταση. Βρίσκει τις θέσεις εγκαταλειμμένες και τα τμήματα διαλυμένα να τρέχουν μπουλούκια μπουλούκια προς την πόλη του Αφιον. Κι οι Τούρκοι να ακολουθούν σε απόσταση βολής ντου-φεκιού. Άλλους μεταπείθοντας, άλλους φοβερίζοντας κατορθώνει να ανασυγκρο-τήσει αρκετά από τα διαλυμένα, φτάνει και το 5/42 και με όλους μαζί ανακόπτει την προέλαση των Τούρκων, που είχαν σιάξει ίσα για μέσα στην πόλη του Αφιόν Καραχισάρ!                   
Το μεσημέρι διατάσσεται γενική αντεπίθεση σε όλο το μέτωπο με όσες δυνά-μεις έχει κατορθώσει να συνάξει ο διοικητής Τρικούπης, αλλά μπροστά στον Τουρ-κικό όγκο κάποιοι από τους απότακτους κι από χρόνια απόλεμους δειλιάζουν, τρέ-
πονται σε πανικόβλητη φυγή, μεταδίδουν τον πανικό στους άνδρες των μονάδων τους και το μέτωπο ραγίζει.
Την άλλη ημέρα, στις 14 Αυγούστου 1922, έχει αρχίσει πλέον να διαφαίνεται η κατάρρευση: άτακτη υποχώρηση αρκετών μονάδων. Και ο Τρικούπης αποφασίζει την εκκένωση του Αφιόν Καραχισάρ και γενική υποχώρηση, σύμπτυξη τη λένε. Η σύμπτυξη πάντα γίνεται, για να προλάβει τη διάλυση των μονάδων, εδώ διατάχτη-
κε, με τη διάλυση να έχει ήδη αρχίσει. Επικρατεί μεγάλη σύγχυση με το να αμπαλαριστεί άρον άρον η στρατιωτική βάση του Αφιόν και να φορτωθεί σε βαγόνια του τραίνου και σε φορτηγά αυτοκίνητα: γραφεία/αρχεία, αποθήκες οπλισμού, τροφίμων, άλλων εφοδίων, νοσοκομείο/τραυματίες, κι ό,τι δεν προλαβαίνουν, να το καταστρέφουν. Μεγάλη βιάση, μεγάλος φόβος, πανικός. Στον πανικό από λάθος φορτώνεται στο τραίνο και ο ασύρματος του Α΄ ΣΣ κι έτσι γίνεται δυσκολότερη η επικοινωνία όχι μόνο με τη Σμύρνη, αλλά και με τα άλλα δυο ΣΣ, ακόμα και με τις διάφορες μονάδες του Σώματος: λόχους, τάγματα, συντάγματα, μεραρχίες που κρατούσαν το ετοιμόρροπο μέτωπο, κι έτσι η διαταγή της σύμπτυξης σε αυτές τις μονάδες ή δεν εστάλη ή εστάλη με έφιππο ή πεζοπόρο ταχυδρόμο, χαμός έγινε. Ο Πλαστήρας δεν ειδοποιήθηκε, το υποψιάστηκε δυο ώρες αργότερα, όταν κατάλαβε ότι κινδύνευε να κυκλωθεί, και από μόνος του  απαγκιστρώθηκε από το λεγόμενο ύψωμα 1310. Στο οποίο ύψωμα 1310 με την επιμονή του να το κρατεί και να σπάζουν τα μούτρα τους όσοι Τούρκοι επιχείρησαν να το πάρουν, ανάγκασε τον Κεμάλ να ασχοληθεί προσωπικά με αυτό, τι συμβαίνει με εκείνο το οχυρό που δεν πέφτει, ενώ όλα τα άλλα έχουν πέσει; Τούρκος αξιωματικός, ο Ρεφέτ Μπέη, ορκίζεται στον Κεμάλ ότι σε ένα τέταρτο θα το έχει κυριέψει. Σε ένα τέταρτο ο Κεμάλ ειδοποιείται ότι ο Ρεφέτ αυτοκτόνησε! 
Από μόνος του, λοιπόν, ο Πλαστήρας και προ του κινδύνου να κυκλωθεί, εγκα-ταλείπει το ύψωμα 1310 και ακολουθώντας διόδους και ατραπούς που γνωριζει κα-λά διαφεύγει υποχωρώντας προς Τουμλού Μπουνάρ. Ώρα 6 απόγευμα – ώρα 4 είχε αδειάσει το Αφιόν! – τον συναντά πεζός ταχυδρόμος, που τον πληροφορεί ότι έχει διαταχτεί σύμπτυξη! Χάος οι επικοινωνίες. 
Τη δύσκολη κατάσταση της υποχώρησης την κάνει ακόμα δυσκολότερη το πά-σης ηλικίας μέγα πλήθος των άμαχων Μικρασιατών Ελλήνων, κατοίκων της περι-οχής. Το άτακτο της υποχώρησης και η έλλειψη επικοινωνίας μεταξύ των μονάδων
κάνει άλλους να στραφούν προς Τουμλού Μπουνάρ και Ουσάκ – ανάμεσα Πλα-στήρας και Φράγκου– άλλους προς Αλή Βεράν – ανάμεσα και ο Τρικουπης – άλ-λους αλλού.
Με την είσοδο τους στο Αφιόν Καραχισάρ οι Τούρκοι δεν έχουν καταλάβει το μέγεθος της νίκης τους και κοντοκρατιούνται, δε σπεύδουν αμέσως σε καταδίωξη του ελληνικού στρατού, που πολλά τμήματά του υποχωρούν ατάκτως. Έτσι, δίνεται η ευκαιρία να ανασυνταχθούν τα αδιάλυτα ελληνικά τμήματα.
Το βράδυ της 15ης Αυγούστου ο Κεμάλ κατανοώντας το μέγεθος της νίκης του – ο άνθρωπος το ‘κάτι’ πήγαινε γυρεύοντας και του βγαίνει το ‘όλον’! – διατάσσει για την επομένη γενική επίθεση και καταδίωξη. Στις 16 η τουρκική επίθεση απο-διοργανώνει τις αναδιοργανωτικές κινήσεις των καταπονημένων και ετοιμόρροπων ελληνικών μονάδων. Οι πλείστοι των αποτάκτων τρέπονται σε άτακτη φυγή, δίνο-ντας έτσι το σύνθημα του ‘ο σώζων εαυτόν σωθήτω’.
Η μόνη καλά συγκροτημένη μονάδα είναι το 5/42 σύνταγμα ευζώνων του Πλα-στήρα. Στο οποίο υποχωρώντας οργανωμένα με εμπροσθοφυλακές, πλαγιοφυλακές
και οπισθοφυλακές, κι οι Τούρκοι που του ρίχνονται σαψαλιάζονται, σε αυτό λέω προσχωρούν και εντάσσονται όσοι από τα διαλυμένα τμήματα είναι αποφασισμένοι να πολεμήσουν.
Στις 17 Αυγούστου η ομάδα Τρικούπη, ήτοι όσες, οι περισσότερες, συγκρατη-μένες/συγκροτημένες μονάδες του Α΄ ΣΣ, με πορεία δυτικά και πολεμώντας πει-σμόνως και λυσσωδώς κατά πολυπληθέστερων Τουρκικών στρατευμάτων κυκλώ-
νεται στην κοιλάδα του Αλή Βεράν. 17 και 18 μάχη απελπισίας. Ο θάνατος θερί-ζει. Τελικά μετά τη σωματική και ψυχική εξάντληση των όσων μεινεμένων ανδρών
ο Τρικούπης υψώνει λευκή σημαία, παραδίνεται.
      Μετά την καταστροφή στο Αλή Βεράν τίποτα δεν μπορεί να συγκρατήσει την
                                         άτακτη φυγή. Διαλυμένες ή ημιδιαλυμένες μονάδες βαδίζουν ολοταχώς για τη σω-τηρία, τη Σμύρνη, τα πλοία, τον απόπλου. Πολλοί, και διαπράττοντας ακόμα και κακουργήματα κατά την άτακτη υποχώρηση. Λίγες μονάδες υποχωρούν οργανωμέ-να. Μεταξύ αυτών και το απόσπασμα Πλαστήρα. Απόσπασμα πλέον, επειδή στο 5/42 κατά την υποχώρηση εντάσσονται κι όλο εντάσσονται όχι μόνο πολλοί οπλί-τες αλλά και αρκετοί αξιωματικοί των διαλυμένων μονάδων αποφασισμένοι να πο-λεμήσουν ως το τέλος με το αποφασισμένο και φημισμένο 5/42 του Παστήρα. Το οποίο απόσπασμα Πλαστήρα όχι μόνο υποχωρεί οργανωμένα, αλλά και αποκρούει επιθέσεις των Τούρκων, δεν έχει χάσει μάχη με δαύτους. Και αμυνόμενο διευκολύ-νει τους φυγάδες και το πλήθος των Μικρασιατών προσφύγων να φτάσουν στη Σμύρνη, ομολογώντας μεταξύ τους φαντάροι και πρόσφυγες: «Ευτυχώς που κρατά-ει ο Πλαστήρας, αλλιώς…»
Μπρος στον κίνδυνο για την κυβέρνηση το μέγα πλήθος των προσφύγων να κατακλύσει την Αθήνα, ο πρωθυπουργός Πρωτοπαπαδάκης περνάει το ‘Νόμο περί διαβατηρίων’, που απαγορεύει στους Μικρασιάτες Έλληνες να ταξιδεύουν στην Ελλάδα χωρίς διαβατήριο. Κι ο Στεργιάδης μιλημένος δεν χορηγεί διαβατήρια.   
Ωστόσο, το γεγονός είναι ότι ο ελληνικός στρατός αποδεκατισμένος εγκατέλει-ψε τη Μικρά Ασία, διαπεραιώθηκε στα νησιά Χίο και Μυτιλήνη, ο Πλαστήρας τε-λευταίος. Τους πρόσφυγες πατείς με πατώ σε στην προκυμαία της Σμύρνης τους πρόλαβαν τακτικοί, άτακτοι και…ασύντακτοι Τούρκοι και ημερόνυχτα τους λή-στευαν, τους ατίμαζαν, τους σακάτευαν και τους τυχόν ζόρικους τους ακρωτηρία-ζαν ή τους σκότωναν. 
Ο Άγγλος συγγραφέας Τζάιλς Μίλτον γράφει για τον αποδεκατισμένο ελληνικό στρατό, που έφτανε στη Σμύρνη: «Ατέλειωτες άτακτες φάλαγγες Ελλήνων στρατιω-τών, ένας αξιολύπητος όχλος από ρακένδυτους, αποκαμωμένους και χλωμούς στρα-τιώτες και μαζί τους υπήρχαν εκατοντάδες πρόσφυγες, τόσο Έλληνες όσο και Τούρ-κοι, που έσερναν τα βήματά τους κάτω από τον ανελέητο ήλιο, μέσα σε σύννεφα σκόνης, που περιδινούνταν στην ατμόσφαιρα(…). Χυνόντουσαν στην πόλη σε ένα α-τέλειωτο ποτάμι, με κατεύθυνση το σημείο της ακτής όπου είχε αποσυρθεί ο ελληνι-κός στόλος. Βάδιζαν σιωπηλοί, σαν φαντάσματα, χωρίς να κοιτούν ούτε δεξιά ούτε αριστερά. Κάπου κάπου κάποιος στρατιώτης κατέρρεε από την εξάντληση στο πεζο-δρόμιο ή στο κατώφλι μιας πόρτας».{Τζ. Μίλτον, ‘Χαμένος Παράδεισος’, εκδ. Μίνωας}.        
Στις σελίδες του – από 255 μέχρι και 406 – διαβάζεις και για τους πρόσφυγες εφιαλτικά πράγματα, πολύ χειρότερα από αυτά εδώ: 1)«Οι χιλιάδες των απελπισμέ-νων προσφύγων συνωστίζονταν στη στενή προκυμαία, ανάμεσα στην καιόμενη πόλη και στα βαθιά νερά του κόλπου». 2) «Κάθε βράδυ ήταν αναγκασμένοι να λουφάζουν μαζί κάτω από τοίχους ή δίπλα στις αποσκευές τους, ουρλιάζοντας κάθε φορά που
πλησίαζαν Τούρκοι και προσπαθώντας εις μάτην να εμποδίσουν τις αρπαγές των κο-ριτσιών. Πολλοί πατέρες και πολλές μητέρες βρήκαν το θάνατο προσπαθώντας να υπερασπιστούν την τιμή των θυγατέρων τους». 3) «Οι φλόγες ανέβαιναν όλο και ψη-λότερα. Τα ουρλιαχτά του αλλόφρονος πλήθους στην προκυμαία ακούγονταν σε από-σταση ενάμισι χιλιομέτρου. Μπορούσες να διαλέξεις ανάμεσα σε τρεις τρόπους θανά-του: τη φωτιά που μαινόταν πίσω σου, τους Τούρκους που περίμεναν στα σοκάκια και τη θάλασσα που ανοιγόταν μπροστά σου. Στη σύγχρονη ιστορία ίσως τίποτε δεν μπορεί να συγκριθεί με τη νύχτα της 31ης Αυγούστου/13ης Σεπτεμβρίου στη Σμύρνη». 4) «Πάνω από μισό εκατομμύριο πρόσφυγες συνωθούνταν στην προκυμαία χωρίς καμια δυνατότητα διαφυγής" και 5) Ναυτικός απο τα συμμαχικά πλοία που τηρούσαν αυστηρή ουδετερότητα και απαγορευόταν να προσφέρουν βοήθεια «είδε εκατοντάδες Έλληνες κρεμασμένους από την προκυμαία, σε μια προσπάθεια να ξεφύγουν από τη λάβρα της πυρκαγιάς και Τούρκους στρατιώτες να καταφθάνουν και να κόβουν επίτηδες τα χέρια των θυμάτων, με αποτέλεσμα εκατοντάδες κορμιά να πέφτουν στη θάλασσα και να βρίσκουν φρικτό θάνατο».
Αυτά και χειρότερα και για ημέρες. Από τις 25-27 Αυγούστου μέχρι και τις 20 κοντά του Σεπτεμβρίου. Και οι σύμμαχοι μπροστά σε αυτή την τραγωδία; Τηρούν ουδετερότητα! Δεν είναι τυχαίο που και οι τρεις της Αντάντ είπαν στον πρωθυ-πουργό Γούναρη, που τους ικέτευε να προστατέψουν τον άμαχο ελληνικό πληθυ-σμό της Μ. Ασίας, είπαν λέω ότι δεν δεσμεύονται. Και ‘αδέσμευτοι’ παρακο-λουθούν από τα ναυλοχούντα στον κόλπο της Σμύρνης πολεμικά τους τις θηριωδίες των Τούρκων στην Προκυμαία. Και καλά οι σύμμαχοι, τους έχει ‘δέσει’ ο Κεμάλ με συμφωνίες. Η λοιπή Ευρώπη; Η Αμερική; Δεν άκουσαν; Δεν ήξεραν; Και άκου-σαν και ήξεραν. Ήδη ο Κεμάλ ημέρες πριν μπουν οι Τούρκοι στη Σμύρνη τηλεγρά-φησε στην ΚτΕ (Κοινωνία των Εθνών) και είπε: «Δεν αναλαμβάνω καμιά ευθύνη για οποιαδήποτε κατάρρευση του νόμου και της τάξης. Επειδή τα πνεύματα του τουρκικού πληθυσμού είναι εξημμένα, η κυβέρνηση της Άγκυρας δεν θα είναι υπεύθυνη για τυχόν σφαγές». Άρα ήξεραν οι πάντες. Ίσαμε πού φθάνουν, λοιπόν, τα ωμά κυ-νικά συμφέροντα στις διακρατικές σχέσεις!
Η Αθήνα εν τω μεταξύ τι κάνει; Η Αθήνα αλλάζει πρωθυπουργό, στις 28 Αυ-γούστου παραιτείται ο Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης κι ο βασιλιάς δίνει την εντολή στον τέως Έλληνα Αρμοστή στην Κωνσταντινούπολη Νικόλαο Τριανταφυλλάκο. Ο Τριανταφυλλακος εκδίδει διαταγή με την οποία χορηγείται άδεια στους στρατευ-μένους να φύγουν, από όπου κι αν βρίσκονται, για τις εστίες τους. Έτσι, με δυο έγ-γραφα, το ‘Νόμο περί διαβατηρίων’ και τη διαταγή για τις άδειες, η Αθήνα μένει ή-συχη, ούτε πρόσφυγες ούτε στρατός θα της ταράξουν την ησυχία!
Έκαμε και κάτι άλλο ο πρωθυπουργός Τριανταφυλλάκος. Αρνήθηκε να στείλει κατά προτροπή της Αγγλίας μια μεραρχία στρατό να καταλάβει την Κωνσταντινού-πολη! Μάλιστα, της Αγγλίας! Αυτό που αρνιόταν ρητώς ως μέλος της Αντάντ πριν από δυο περίπου μήνες, τώρα το ζητούσε εκλιπαρώντας επιμόνως την Ελλάδα! Κι αυτό, γιατί η ακράτητη ορμή του τουρκικού στρατού μετά τη Σμύρνη απειλούσε τα Στενά, και η Αγγλία τρόμαξε. Η ίδια στρατό δεν είχε, να κηρύξει πόλεμο δεν ήταν εύκολο, απευθύνθηκε στην εμπόλεμη Ελλάδα μέσω του πρεσβευτή της Λίντλεϋ: «Στείλτε μια μεραρχία, πάρτε την Πόλη, και μετά μακάριοι οι κατέχοντες!»
 Μήπως ήταν η στιγμή να επαληθευτεί η ευχή του Λόυδ Τζωρτζ στον Ελευθέ-ριο Βενιζέλο την ημέρα της υπογραφής της Συνθήκης των Σεβρών «Και στην Πόλη,
κύριε Πρόεδρε! Και στην Πόλη!»; Και πάει πέταξε η στιγμή; Λέω πέταξε, γιατί ο
Τριανταφυλλάκος απέρριψε την προτροπή.
 Τώρα μένει το θλιβερό γεγονός της εξουθενωμένης μυρμηγκιάς/προσφυγιάς στην προκυμαία της Σμύρνης στην ανελέητη διάθεση της τουρκικής θηριωδίας.           
Καμιά 20/ριά χιλιάδες απ’ αυτούς διέσωσαν κάποιοι οικτίρμονες ναυτικοί αγνοώντας προκλητικά την ουδετερότητα. Τους πάνω από ένα εκατομμύριο ο Αμε-ρικάνος Γραμματέας της ΧΑΝ Σμύρνης Άζα Τζένινγκς, που το ’βαλε ακοίμητο –
κυριολεκτώ – σκοπό κι αποστολή και χρέος του ιερό να σώσει εκείνα τα ανθρώ-πινα πλάσματα, πριν εκπνεύσει η προθεσμία, που είχαν τάξει οι Τούρκοι. Κίνησε γη και ουρανό και ξεπέρασε την αρνητική διεθνή διπλωματία και κάποιες αρνητι-κές κυβερνητικές  αποφάσεις – ελληνικές αυτές, φευ! – να μην ανοίξει ο δρόμος γι’
                                                               αυτούς προς την Ελλάδα, μετήλθε τηλεφωνικώς ακόμα και αξίωμα που δεν είχε – ‘εδώ ναύαρχος’! – έφερε τα πάνω κάτω, έκαμε και τον Κεμάλ να τεντώσει λίγο την προθεσμία και πέρασε εκείνη την εξουθενωμένη από πείνα και δίψα και λεηλασία και βιασμούς και βασανισμούς προσφυγιά στα ελληνικά νησιά.
Ο συγκεκριμένος Γραμματέας της ΧΑΝ Σμύρνης, το επίτευγμά του δηλαδή, με γύρισε στα μαθητικά μου χρόνια στο Γυμνάσιο, 10/ετία του ’40. Κάπου διάβασα τότε για το μεγάλο στην εποχή του τεχνικό επίτευγμα, την κατασκευή της γέφυρας του Μπρούκλιν στην Αμερική. Απομόνωσα μια πρόταση από όλο το δημοσίευμα: «Η μέχρις αυτοθυσίας αφοσίωσις εις ένα ιδανικόν κατανικά και αυτήν ταύτην την φύσιν!» – της έκαμα μεγάλη χρήση στις μαθητικές μου εκθέσεις. Ο Άζα Τζένινγκς νίκησε εκεί που έχασε η ελληνική κυβέρνηση, στην αναμέτρηση με ένα γρανιτένιο βράχο, τη μαύρη πίσσα κατράμι διεθνή αρνητική διπλωματία!         
                                                              * 
ΜΥΤΙΛΗΝΗ και Χίος βράζουν από τις καραβιές στρατιωτική ταπείνωση και οργή και προσφυγικό πόνο και δυστυχία, που φθάνουν κι όλο φθάνουν από απένα-ντι. Θυμό και οργή αποπνέει ο στρατός και απαιτεί τιμωρία των υπευθύνων για την καταστροφή. Δε λείπουν και φωνές, στρατού και προσφυγιάς αυτές, πιο απαιτητι-κές, όπως ‘κρεμάλα στην πλατεία Συντάγματος!’. Και ακόμα πιο απαιτητικές, όπως ‘θάνατος στους προδότες!’
Στις 3 Σεπτεμβρίου αποβιβάζεται στη Χίο ο Πλαστήρας και το απόσπασμά του με το φωτοστέφανο των ηρώων, που έσωσαν την τιμή των ελληνικών όπλων. Όλος ο οργισμένος στρατός Χίου και Μυτιλήνης ακουμπάει επάνω του την ελπίδα της αποκατάστασης της ντροπιασμένης εθνικής τιμής.
Από τη Χίο ο συνταγματάρχης Πλαστήρας κι από τη Μυτιλήνη ο συνταγματάρ-χης, ο Γονατάς, κι από τη θάλασσα ο ναύαρχος Φωκάς σηκώνουν τη σημαία της ε-πανάστασης, ψυχή της ο Πλαστήρας. Ένα μέγα πλήθος αξιωματικών, που αφενός είδαν και αφετέρου έπαθαν και τρίτο ξέρουν και πνέουν μένεα, αποτελούν την Επαναστατική Επιτροπή.
Στις 9 Σεπτεμβρίου η Επαναστατική Επιτροπή συντάσσει επαναστατική προκή-ρυξη: «Ελληνικέ λαέ! Ο Εθνικός Στρατός μάχεται από 10/ετίας και πλέον τον ιερόν αγώνα εις ον αι ιστορικαί παραδόσεις και τα ζωτικά συμφέροντα της φυλής τον εκά-λεσαν. Αγωνισθείς επί των εθνικών επάλξεων τον ωραίον αγώνα, εις ον είδε να χύ-νεται άφθονον το αίμα των τέκνων της Πατρίδος, κρατήσας αείποτε ένδοξον και τετι-μημένην την ιεράν του Σημαίαν, οδηγηθείς αείποτε εις τον θρίαμβον και την νίκην, είδεν εντός ελαχίστων ημερών το έργον του συντριβόμενον, το Εθνικόν οικοδόμημα καταρρέον εις ερείπια καπνίζοντα εκ της δηώσεως και πυρπολήσεως και της κατα-στροφής. Είδε την τιμήν αυτού κατασπιλουμένην, το στίγμα τού μάλλον επονειδίστου
αίσχους. Με οδύνην εις την ψυχήν, αγωνισθείς όπως ελαττώση το μέγεθος της κατα-στροφής, εις ην η προδοτική πολιτική των ηγετών του κράτους και η αναξία διοίκη-σις ανικάνων και απολέμων αρχηγών τον ωδήγησε, καταπροδοθείς εν τέλει παρ’ ε-κείνων, οίτινες και μετά την συντελεσθείσαν καταστροφήν εις προσωπικάς και υστε-ροβούλους αποβλέποντες σκέψεις προσπαθούν να διαλύσουν και αυτόν τον ελάχιστον πυρήνα των, δεν δύναται να παραμένει απαθής θεατής της καταστροφής, ήτις συνετε-
λέσθη και ήτις συνεχίζεται παρά των αναξίων ηγετών της Πατρίδος. Έχει αμετάτρε-πτον την απόφασιν να σταματήσει την καταστροφήν, ήτις απειλεί την υπόστασιν αυ-του τούτου του Κράτους. Ελληνικέ λαέ! Ο στρατός σήμερον κηρύσσει επανάστασιν κατά του Βασιλέως και των ηγετών του Κράτους».
                                                             Η ηγετική τριανδρία ιεραρχείται ως εξής: αρχηγός Γονατάς, μέλη Πλαστήρας του στρατού, Φωκάς του στόλου.
Στις 13 Σεπτεμβρίου ο επαναστατημένος στρατός πλέει για Πειραιά και ένα αεροπλάνο ρίχνει προκηρύξεις στην Αθήνα. Καλεί τον Κωνσταντίνο να παραιτηθεί και να φύγει από τη χώρα και την κυβέρνηση να παραιτηθεί.
Στις 14 ο Κωνσταντίνος παραιτείται και φεύγει από την Ελλάδα. Την άλλη ημέ-ρα, 15 Σεπτεμβρίου, παραιτείται και η κυβέρνηση Τριανταφυλλάκου και ο επανα-στατημένος στρατός παρελαύνει στην Αθήνα. Το απόγευμα Πλαστήρας και Γονα-τάς επισκέπτονται τους πρεσβευτές της Αγγλίας και Γαλλίας και τους διαβεβαιώ-νουν ότι η Επανάσταση μένει πιστή στη Συμμαχία και τους παρακαλούν για τη σω-τηρία της Αν. Θράκης. Δεν γνωρίζουν ότι Άγγλοι και Γάλλοι την έχουν υποσχεθεί στον Κεμάλ, για να εξασφαλίσουν τα συμφέροντά τους. 
Την ίδια ημέρα σχηματίζεται κυβέρνηση υπό τον νομομαθή Σωτ. Κροκιδά και η επανάσταση συλλαμβάνει τους πρωταιτίους της μικρασιατικής καταστροφής, τους πολιτικούς Γούναρη, Μπαλτατζή, Πρωτοπαπαδάκη, Θεοτόκη, Στράτο και τους στρατιωτικούς Χατζανέστη, Γούδα, Στρατηγό, τους προφυλακίζει και προ-γραμματίζει την παραπομπή τους σε δίκη. Σε ειδική δίκη θα παραπεμφθεί ο πρίγκι- πας Αδρέας. Οι αδιάλακτοι  της  Επαναστατικής Επιτροπης ζητούν αμέσως τώρα να γίνουν εκτελέσεις. 
Η ηγεσία της Επανάστασης ζητεί από τον Βενιζέλο στο εξωτερικό να αναλάβει τη διπλωματική εκπροσώπησή της αφενός στα θέματα που εκκρεμούν και αφετέ-ρου στα όσα θα ανακύψουν. Ο Βενιζέλος δέχεται, αλλά θέτει κάποιες προϋποθέ-σεις: Πρώτα πρώτα, να μην περιμένουν οι του στρατιωτικού κινήματος ότι με την απομάκρυνση του Κωνσταντίνου η Αντάντ θα εγκαταλείψει την Τουρκία και θα πιάσει αμέσως γλύκες με την Ελλάδα۰ δεύτερο, θα πρέπει να συμμορφώνονται με τις αποφάσεις της Αντάντ۰ και τρίτο, θα πρέπει να αποσύρουν τις ένοπλες δυνάμεις από την Αν. Θράκη.
Και ήδη η διεθνής διπλωματία χτυπάει την πόρτα της Επανάστασης. Η Αντάντ την καλεί στα Μουδανιά στις 20 Σεπτεμβρίου για την υπογραφή της ανακωχής. Αρχηγός της αποστολής ο Πλαστήρας. Ακούει ότι η Αν. Θράκη έχει ήδη παραχω-ρηθεί στην Τουρκία, γίνεται θηρίο, περίμενε να προταθεί αφοπλισμός μόνο – και βλέπουμε μετά – και εγκαταλείπει με οργή τα  Μουδανιά, χωρίς να υπογράψει.
Εδώ να σημειώσουμε ότι από τη στιγμή που ο Κωνσταντινικός πρωθυπουργός Τριανταφυλλάκος στις 5 Σεπτεμβρίου απέρριψε την προτροπή της Αγγλίας να προ-χωρήσει στην κατάληψη της Κωνσταντινούπολης, ο Κεμάλ μη βλέποντας εμπόδια έχει πάρει αέρα και οραματίζεται το σπίτι που γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη! Και απαιτεί από την Αντάντ να μην τον εμποδίσει. Η Αντάντ αντιδρά, αλλά έτσι που
τον έφκιασε χαϊδολογώντας τον, πώς να τον μαζέψει τώρα! Όπως από τα επιστημο-νικά εργαστήρια ξεπηδούν απροσδόκητα και εν πολλοίς ανεξέλεγκτα δημιουργή-ματα, έτσι και από τα πολιτικοδιπλωματικά εργαστήρια τύπου Αντάντ προκύπτουν προβληματισμοί τύπου Κεμάλ – τι κάνουμε τώρα με δαύτον;
Όταν όμως στις 13 Σεπτεμβρίου ακούστηκε ότι ο Πλαστήρας έκαμε επανάστα-ση, ο Κεμάλ που ξέρει από Πλαστήρα περιορίζει τις απαιτήσεις του έως τον Έβρο,
αρκείται στην προσφερόμενη από την Αντάντ Αν. Θράκη.
Τελικά οι Έλληνες πιεζόμενοι από Ανταντοτουρκικά τελεσίγραφα και υποδεί-ξεις του Βενιζέλου, χωρίς αξιόμαχο για πόλεμο στρατό, αναγκάζονται να υπογρά-
ψουν στις 30 Σεπτεμβρίου  ακόμα και την εντός 15 ημερών εκκένωση από τον
                                                    ελληνικό πληθυσμό της Αν. Θράκης – νέα άρον άρον προσφυγιά!
Στις 10 Οκτωβρίου ορίζεται ανακριτική Επιτροπή για τους πρωταιτίους, πρόε-δρος ο στρατηγός Θ. Πάγκαλος. Στις 24 κατατίθεται το πόρισμα/κατηγορητήριο, εν συντομία εδώ: 1)Παρά τις διακοινώσεις της Αντάντ οργάνωσαν την επιστροφή του Κωνσταντίνου στο θρόνο του. 2) Δεν συνέστησαν στον Κωνσταντίνο να παραιτη-θεί, έστω και αργότερα. 3)Τοποθέτησαν άχρηστα και απειροπόλεμα στελέχη επικε-φαλής του στρατού, στον οποίο ενέταξαν ακόμη και αυτομόλους προς τον εχθρό, ενώ απομάκρυναν στελέχη ικανά και εμπειροπόλεμα. Και 4) διέπραξαν τραγικά λάθη στη διοίκηση των μαχών από Μάρτιο 1921 ως τον Αύγουστο 1922.
Η Αγγλία διαβλέπει κίνδυνο για το θρόνο και με τον πρεσβευτή της απαιτεί πιε-στικά να μη γένει η δίκη. Επιδιώκει με το να μη γίνει η δίκη να προκληθεί πολιτική ανωμαλία και δια της ανωμαλίας να παγιώσει κατάσταση της αρεσκείας της, που θα εξυπηρετεί δηλαδή τα συμφέροντά της – θρόνο και βασιλιά της επιλογής της!
Η δίκη ξεκινάει – σε στρατοδικείο – και κατά τη διάρκειά της η αγγλική διπλω-ματία τρώει τα σίδερα να μην εκδοθούν καταδικαστικές σε θάνατο αποφάσεις – νιώθει ένοχη άραγε, διότι η μικρασιατική καταστροφή είναι και δικό της έργο;
Σε μια φάση ο Άγγλος πρεσβευτής Λίντλεϋ παίρνει εντολή από την κυβέρνησή του να συναντήσει οπωσδήποτε τον Πλαστήρα και δια ζώσης να του διαβιβάσει τις εντολές της. Τα έχουμε ξαναειπεί αυτά από τις στήλες του Μεσσηνιακού Λόγου, αλλά ας τα ξαναειπούμε άλλη μια φορά. 
Πλαστήρας στους παριστάμενους Γονατά, Ρέντη, Πάγκαλο που τον προτρέ-πουν να τον δεχτεί: «Αυτός ο κύριος επεμβαίνει στα εσωτερικά μας, σαν να απευθύ-νεται σε κάφρους. Το διάβημά του αποτελεί περιφρόνηση του ελληνικού λαού. Δεν τον δέχομαι!» ‘Το «δεν τον δέχομαι» είναι πατριωτικό, αλλά οδηγεί στην απομόνω-ση, άμα το λες ο ανίσχυρος στους ισχυρούς της γης, το είδαμε, το ζήσαμε, το γευ-τήκαμε’ σκέφτονται οι άλλοι, και πώς να του το ειπούν, το ξέρει, δεν το ξέρει;. Ο πρεσβευτής επείγεται και εμφανίζεται αιφνιδίως. Οι άλλοι αποσύρονται δίπλα και ακούν τον Πλαστήρα, που μιλάει δυνατά, ενώ ο άλλος σιγανά:
…………………………………..
 «Δεν σας επιτρέπω να μιλάτε για ‘δικαστικόν φόνον’. Αποτελεί προσβολήν για την ελληνικήν δικαιοσύνην».
    -------------------------------
     «Η Ελλάδα δεν είναι προτεκτοράτον της Αγγλίας, για να δέχεται επεμβάσεις εις τα εσωτερικά της ζητήματα».
     -----------------------------------
    «Η Αγγλία έπρεπε να δείξει το ενδιαφέρον της, όταν εγκατέλειψαν μίαν τιμίαν και πιστήν σύμμαχον να πολεμά μόνη της εις την Μικράν Ασίαν».
    ----------------------------------
    «Την συμπάθειαν και το ενδιαφέρον σας το είδαμε, όταν τα πολεμικά σας πλοία παρακολουθούσαν σαν θέαμα την σφαγήν των Ελλήνων εις την Σμύρνην».
     ----------------------------------
   «Το είδαμεν εις τους όρους που μας επιβάλατε δια την υπογραφήν της ανακωχής με τον Κεμάλ».  
     -------------------------------
    «Και αν ακόμη μας συντρίψετε, θα στήσωμεν εις τον Κάβον Μαλέαν μίαν στήλην, η οποία θα γράφει: ‘Εδώ έζησε ένας πολιτισμένος λαός, που δεν δέχτηκε να τον κυ-
βερνούν οι ξένοι και τον κατέστρεψαν αι δυτικαί δυνάμεις με πρωταγωνίστριαν την
                                                             Αγγλίαν’».
    ----------------------------------
    «Αν όμως η Αγγλία δέχεται να υποστηρίξει την παραμονήν της Ελλάδος εις την Θράκην(προφανώς εννοεί την Ανατολικήν), δέχεται και η επανάστασις να παραδώ-σει τους κατηγορουμένους εις την Αγγλίαν ή εις οιανδήποτε άλλην χώραν».   
      …………………………………………… 
   «Όχι; Τότε δεν έχομε τίποτε άλλο να ειπούμε, πηγαίνετε..»
  …………………………………
«Χάριν; Αν το στρατοδικείον τους καταδικάση εις θάνατον, θα εκτελέσω την απόφασιν. Όπως, και αν τους αθωώση, κανείς δεν θα τολμήση να τους πειράξη. Το ί-διον θα συμβή και αν κσταδικσθούν εις φυλάκισιν. Η απόφασις του δικαστηρίου θα είναι απολύτως σεβαστή».
………………………………….
«Εξέγερσιν του λαού να φοβάμαι; Σήμερον κυκλοφορούν μερικαί περίπολοι δια την τήρησιν της τάξεως. Μόλις το στρατοδικείον εκδώση την απόφασιν, θα τας απο-σύρω. Και σας διαβεβαιώ ότι ουδείς θα κινηθή. Και τώρα πηγαίνετε, κύριε».                                                                                                                                                                                                                                  
      Ο Πλαστήρας σηκώθηκε και πήγε δίπλα στους άλλους, αφήνοντάς τον σύξυλο. Ο των Εξωτερικών υπουργός Κ. Ρέντης συνοδεύει τον πρεσβευτή στην έξοδο. Και ακούει: «Έξοχος ο αρχηγός σας! Εύγε του!»
      Από τη δίκη δυο χαρακτηριστικά στιγμιότυπα. Το πρώτο. Καταθέτει ο κωνστα-ντινικός επί Βενιζέλου, αλλά διαφοροποιημένος στη συνέχεια αντισυνταγματάρχης Μιλτιάδης Κοιμήσης. Σε ένα σημείο της κατάθεσής του λέγει: «Η εμή πεποίθησις και των πλείστων αξιωματικών ήτο ότι το παν ηδύναντο(οι κυβερνώντες)να αποδε-χθούν, και εις το Ταίναρον να φθάσει η Ελλάς, ήρκει να αναγνωρισθεί ο τότε βασι-λεύς». (Γιάννη Καψή, ‘Η δίκη των έξι’, εκδ. Λιβάνη). Το δεύτερο. Ο εκ των επανα-στατικών επιτρόπων  Ν. Ζουρίδης απευθύνεται στους κατηγορουμένους: «Κατηγο-ρούμενοι, δεν γνωρίζω πώς έχουν ρυθμισθή τα πράγματα του άλλου κόσμου, ηξεύρω μόνον ότι όλοι θα διαβώμεν την Αχερουσίαν λίμνην αργά ή γρήγορα, όταν πληρώσω-μεν τα κεκανονισμένα πορθμεία. Εάν τυχόν εις του ατελευτήτους δρόμους της αιωνι-ότητος συναντήσητε τις χορεύτριες του Ζαλόγγου, τα ολοκαυτώματα του Μεσολογγίου και του Αρκαδίου, τα σφάγια της Χίου και των Ψαρρών, τον σουβλισμένον Διάκον, τον κρεμασμένον Πατριάρχην ή τον κομματιασμένον Χρυσόστομον,  σας συμβουλεύω να μην υποστηρίξετε την ιδεολογίαν σας ενώπιον των ανθρώπων εκείνων, διότι όλα αυτά τα σφάγια της τυραννίας είμαι βέβαιος ότι έχουν μεταβληθή εκεί πέρα εις Νεμέ-σεις όχι εκδικήσεως, αλλά εις Νεμέσεις τιμωρίας, Νεμέσεις δικαιοσύνης. Η ιδεολογία σας, κατά την οποίαν η έννοια του βασιλέως είναι συνυφασμένη με την έννοιαν της Πατρίδος, δεν θα εύρη ουδεμίαν απήχησιν εις την ψυχήν των ολοκαυτωμάτων εκεί-νων. Θα είναι απελπιστικόν να μεταφέρωμεν τας αθλιότητας του κόσμου τούτου εις
τον τόπον εκείνον, όπου δεν υπάρχουν θλίψεις και στεναγμοί». {Ηλίας Μπρεδήμας, ‘Μεσσηνιακός Λόγος’, 19/12/13}.                                   
      Η αγγλική διπλωματία δεν ησυχάζει. Στις 9 Νοεμβρίου 1922 αρχίζει τις εργασί-ες της η Συμμαχική Διάσκεψη της ειρήνης Ελλάδας-Τουρκίας στη Λοζάνη της Ελβετίας. Εκεί ο υπουργός εξωτερικών της Αγγλίας Κόρζον συναντά τον εκπρόσω-
πο της Ελλάδας Βενιζέλο και του ζητεί πιεστικά να μεσολαβήσει να μη γίνουν εκτελέσεις, τονίζοντάς του τις δυσάρεστες επιπτώσεις που θα έχει αυτό για την Ελλάδα. Ο Βενιζέλος του επισημαίνει ότι τυχόν ανάμειξή του θα αποθηριώσει τους αδιαλλάκτους της Επανάστασης με απρόβλεπτες συνέπειες. Τότε ο Κόρζον  απο-
                                                            στέλλει στις 14 τον πλοίαρχο Τάλμποτ στην Αθήνα να προλάβει τις εκτελέσεις. Έχει, φαίνεται, δοθεί υπόσχεση στους κατηγορουμένους από τη μυστική αγγλική διπλωματία, και να μη μιλήσουν για κάτι κρίσιμα διπλωματικά ντοκουμέντα. Δε μίλησαν. Αυτά τα ντοκουμέντα δεν δημοσιεύτηκαν ποτέ. {Γιάννη Καψή, ‘Η δίκη των εξι’, 154, εκδ. Λιβάνη}. Άρα νιώθει ένοχη η Αγγλία για τη μικρασιατική καταστροφή.   
   Στις 15 Νοεμβρίου ώρα 1 πρωινή βγ αίνει η απόφαση του στρατοδικείου: Εις θάνατον οι έξι, Γούναρης, Πρωτοπαπαδάκης, Μπαλτατζής, Θεοτόκης, Στράτος και Χατζανέστης. Ισόβια οι δυο, Γούδας, Στρατηγός. Οι εκτελέσεις έγιναν στου Γουδή στις 11 και μισή. 
   Ο Τάλμποτ δεν πρόλαβε τους έξι, πρόλαβε τον πρίγκιπα Ανδρέα, του οποίου η δίκη έγινε στις 19 και καταδικάστηκε σε ισόβια υπερορία – εξορία. Τον πήρε και έφυγε. Ο πρεσβευτής δυο ώρες μετά την εκτέλεση εγκατέλειψε την Αθήνα. Οι διπλωματικές σχέσεις Αθήνας-Λονδίνου διακόπτονται. Αλλά η διακοπή δε χαρτώ-νεται. Αξίζει να σημειωθούν τα τελευταία λόγια του στον υπουργό εξωτερικών Κ. Ρέντη: «Είμαι υποχρεωμένος να ομολογήσω ότι πλανήθηκα. Ο Πλαστήρας είναι ένας εξαιρετικά τίμιος στρατιώτης, εξαιρετικά δυνατός άνθρωπος και ένθερμος πα-τριώτης. Είναι πραγματικός ηγέτης. Όταν φτάσω στη Λωζάννη, δεν θα παραλείψω να αποκαταστήσω την πραγματικότητα». {Γιάννη Καψή, ο. π. 154}.
    Το βράδι της ίδιας ημέρας φτάνει κι από τον Βενιζέλο ένα τηλεγράφημα:
   «Λωζάννη, 15 Νοεμβρίου 1922
   Επαναστατικήν Επιτροπήν Αθήνας
   Σήμερον το απόγευμα, κατά την ώραν του τεΐου, ο Λόρδος Κορζον βαθύτατα συγκεκινημένος με επλησίασε και μοι επέδειξε τηλεγράφημα αγγέλλον την απόφασιν του Στρατοδικείου, δι’ ης καταδικάζονται εις θάνατον οι κατηγορούμενοι. Μοι ετόνισε την φρικαλέαν εντύπωσιν, η οποία θα εδημιουργείτο όχι μόνον μεταξύ των κυβερνητικών κύκλων εν Αγγλία, αν υπεύθυνοι υπουργοί της χώρας, οίτινες κατά τρόπον έκδηλον είχον υπέρ αυτών την υποστήριξιν της κοινής γνωμης, ότε ανέλαβον την αρχήν, εξετελούντο. Και προσέθηκεν ότι, αν πραγματοποιηθή η εκτέλεσις, η βρετανική κυβέρνησις θα προβή εις ανάκλησιν του πρεσβευτού της. Καίτοι, όπως γνωρίζετε, μετά προσοχής αποφεύγω να επέμβω εις τας εσωτερικάς υποθέσεις της χώρας, θεωρώ καθήκον μου να σας βεβαιώσω ότι η εντύπωσις θα είναι τω όντι ως την παριστά ο Λόρδος Κόρζον και να επισύρω την προσοχήν σας επί του γεγονότος ότι η θέσις μου ενταύθα θα καταστή δυσχερής. Βενιζέλος».
   Στη Λωζάνη οι Τούρκοι έχουν ξεσαλώσει. Ονειρεύονται Θεσσαλονίκη, νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, παράδοση του ελληνικού πολεμικού στόλου, εκδίωξη του Πατριαρχείου από την Κωνσταντινούπολη και υπέρογκες αποζημιώσεις. Ο Βενιζέ-λος εκεί πρέπει να ενισχυθεί με την αίσθηση ότι πίσω του υπάρχει στρατός. Κι ο Πλαστήρας αναθέτει στον Πάγκαλο να οργανώσει τον αποδιοργανωμένο μετά τη
Μ. Ασία στρατό στη βόρεια Ελλάδα. Και ο Πάγκαλος το πετυχαίνει δια πυρός και σιδήρου, μέχρι εκτελέσεις διέταξε. Σε σύντομο χρόνο συγκροτεί την ακουστή στρατιά του Έβρου. Ετοιμοπόλεμη, περιμένοντας το σύνθημα από Βενιζέλο.
   Ο Βενιζέλος δηλώνοντας ότι προσέρχεται στη Διάσκεψη ως εμπόλεμος και όχι ως ηττημένος, βρέθηκε πολλές φορές σε δύσκολη θέση με την οίηση των Τούρκων
και σκέφτηκε να τα σπάσει και να δώσει το σύνθημα, αλλά δεν είχε κανένα σύμ-μαχο στην Αντάντ να το κάμει, ούτε και στα Βαλκάνια – η μόνη δυνατότητα ήταν η Σερβία, αλλά με τι αντάλλαγμα; Συμμαχία θα ειπεί do ut des. Έχει τη διάθεση η Επανάσταση να προσφέρει κάνα εδαφικό αντάλλαγμα; Η Επανάσταση κάνει πως
                                                              δεν ακούει, όταν ακούει για αντάλλαγμα. Αλλά το σύνθημα το γυρεύει αρειμανίως ο Πάγκαλος. Και πολλοί άλλοι. Τόσο, που τους έρχεται να ορμήσουν χωρίς να πε-ριμένουν κανένα σύνθημα – ένα  νέο ‘πάμε, παιδιά!’. Το πρώτο ήταν η εξόρμηση για την Άγκυρα. Εδώ τώρα τους αρειμανίους τους συγκρατεί ο Πλαστήρας, που δεν κάνει τίποτα χωρίς την έγκριση του Βενιζέλου.
      Για τους αρειμανίους μου ’ρχεται να θυμηθώ το Δελφικό: «Κροίσος Άλυν ποταμόν διαβάς, μεγάλην αρχήν καταλύσει». ‘‘Ο Κροίσος (ο πάμπλουτος βασιλιάς της Λυδίας δηλαδή, 6ο αι. π. Χ.) άμα διαβεί τον ποταμό Άλυ, θα καταστρέψει ένα μεγάλο κράτος’’. Πίστεψε ότι θα καταστρέψει το κράτος του εχθρού του Κύρου. Κατέστρεψε το δικό του. Το προσαρμόζω στα δικά μας – το Δελφικό θα έλεγε: 1)‘‘Γούναρης Σαγγάριον ποταμόν διαβάς, μεγάλην αρχήν καταλύσει’’ – κατέλυσε τη δική του αρχή. 2) ‘‘Πάγκαλος Έβρον ποταμόν διαβάς μεγάλην αρχήν κατά-λύσει’’ – ποια;      
      Οι δυο Κροίσος και Γούναρης έκαμαν την εκστρατεία του ο καθένας χωρίς συμμαχική υποστήριξη. Ο τρίτος, ο Πάγκαλος, απειλεί ό,τι απειλεί να κάμει χωρίς συμμαχική υποστήριξη. 
      Λοιπόν, ας πούμε ότι παίξαμε – που δεν παίξαμε – με την αρχαιότητα. Πάμε στη Λωζάνη. Με τη στρατιά Έβρου πίσω τους όχι μόνο ο Βενιζέλος, αλλά και η Αντάντ, κυρίως η Αγγλία, ύστερα από μηνών διαπραγματεύσεις, με διακοπές και επαναλήψεις, ανάγκασαν επιτέλους την Τουρκία να συναινέσει σε ένα σχέδιο ειρήνευσης, χάνοντας η Ελλάδα τα της Συνθήκης των Σεβρών, αλλά αφενός περιορί-ζοντας την τουρκική οίηση στα κείθε από τον Έβρο εδάφη και κείθε από τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, αφετέρου κρατώντας το πατριαρχείο στην Πόλη, τρίτο διατηρώντας άθικτο τον πολεμικό της στόλο κι άθικτα τα φτωχά της κρατικά ταμεία, μη καταβάλλοντας αποζημιώσεις στην Τουρκία και τέταρτο συναινώντας στην ανταλλαγή πληθυσμών – ενάμισι εκατομμύριο Έλληνες εγκατέλειψαν τη Μ. Ασία, εξακόσιες χιλιάδες Τούρκοι τη Βόρεια Ελλάδα. Αυτά σε γενικές γραμμές.
      Η συνθήκη της Λωζάνης υπογράφηκε τον Ιούλιο του 1923 και ήταν η καλύτερη δυνατή μέσα στις συνθήκες που είχαν δημιουργηθεί τότε. Και κρατάει ακόμα. 
      Από μέρους της Ελλάδας υπέγραψε ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Ο ίδιος που τρία χρόνια νωρίτερα είχε υπογράψει τη γέννηση της Μεγάλης Ελλάδας, τη Συνθήκη των Σεβρών. 
                                                                  ***

                  
















                                                                                               

                                                                            

Δεν υπάρχουν σχόλια: